Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Nu op Klara:

Colson Whitehead - De ondergrondse spoorweg

Colson Whitehead - De ondergrondse spoorwegKunst & Cultuur, Boek

De Amerikaanse schrijver Colson Whitehead sleepte met 'De ondergrondse spoorweg' (Atlas Contact) de National Book Award in de wacht. Ook Catherine Vuylsteke was er enthousiast over in Pompidou.
Colson Whitehead, De ondergrondse spoorweg, Atlas Contact

Colson Whitehead, De ondergrondse spoorweg, Atlas Contact

De Afro-Amerikaanse schrijver Colson Whitehead komt uit een bemiddelde familie. Zijn ouders runden een headhuntersbureau en stuurden hun zoon naar overwegend blanke privéscholen en later naar de prestigieuze universiteit Harvard. Hij vond een job als tv-criticus voor The Village Voice en begon in die periode romans te schrijven. Wat bij hem vooral opvalt, is de bijtend ironische toon, het nihilisme en de vele taalspelletjes. Opmerkelijk is dat hij in zijn nieuwste boek, De Ondergrondse Spoorweg, daar helemaal vanaf stapt. Dit is geschreven in een sobere, scherpe stijl, wat het boek erg ontroerend maakt.

'De Ondergrondse Spoorweg' is het verhaal van de 15-jarige Cora, die in het midden van de 19de eeuw op een plantage in Georgia werkt en ontsnapt. Die 'Ondergrondse Spoorweg' bestaat ook echt: het was een clandestien netwerk van smokkelroutes waarlangs ontsnapte slaven de zuidelijke staten van de VS konden verlaten en een veilig heenkomen konden zoeken in noordelijke staten die weggelopen slaven beschermden, of anders in Canada.

Concreet ging het om onderduikadressen en andere faciliteiten die in het bezit waren van sympathisanten van de abolitionistische beweging. Zij opereerde zoals vele grootschalige verzetsbewegingen: met veel losse cellen die weinig wisten over andere cellen en eigenlijk alleen een paar van hun "buurcellen" kenden. Weggelopen slaven reisden van het ene tussenstation naar het andere en bereikten het Noorden in verschillende stappen. De voornaamste medewerkers van de Railroad waren vrije slaven, Quakers en Wesleyanen (dat zijn methodisten die zich halverwege de 19de eeuw hebben afgescheurd omdat ze tegen de slavernij waren). Langs deze route zijn zo'n 80 000 tot 100.000 mensen gevlucht, waaronder 30.000 naar Canada. Het hoogtepunt van deze mensensmokkel lag in 1840-50.

De Railroad was een grote bron van wrevel tussen noord en zuid. De zuidelijke staten eisten jarenlang de invoering van ingrijpende wetten waarmee weggelopen slaven verplicht konden opgepakt worden. In 1850 nam het Congress dergelijke wetten aan. Vanaf toen konden weggelopen slaven niet langer in de Verenigde Staten blijven en vervielen alle Railroadroutes die niet naar Canada liepen.

Colson Whitehead

Colson Whitehead

Het verhaal begint bij Cora, die besluit te vluchten met Caesar. Het aanvankelijk geschetste tafereel - van een bullebak van een plantage-eigenaar, van alle mogelijke kwellingen en straffen - strookt in grote mate met het beeld dat we hebben uit bijvoorbeeld de klassieker 'De hut van oom Tom' van Harriet Beecher-Stowe of de tv-serie 'Roots'. Maar in de volgende stadia, de plekken die Cora aandoet na haar vlucht, is dat niet het geval. Om dat allemaal te beschrijven baseerde Whitehead zich op uitgebreid historisch onderzoek.

De eerste halte is South Carolina, waar Cora leert lezen en schrijven. Ze werkt als oppas bij een gezin en gaat dan aan de slag in een 'levend museum', een beetje zoals we dat hier kennen van de Wereldtentoonstellingen (zelfs nog in 1958). Ze speelt dan in drie zalen: een over de 'donkerte van Afrika, een over het slavenschip en een derde over de plantage.

In South Carolina wordt ze ook aangemoedigd om zich te laten steriliseren, en dergelijke programma's bestonden echt. 'Amerika had zoveel Afrikanen geïmporteerd en gefokt dat ze in menige staat de blanken in aantal waren gaan overtreffen. Alleen al om die reden was gelijkberechtiging ondenkbaar. Door middel van strategische sterilisatie – eerst de vrouwen, maar op termijn beide geslachten – zouden we hen uit de slavernij kunnen vrijlaten, zonder de angst dat ze ons in onze slaap zouden afslachten'.

Als ze op de hielen wordt gezeten door premiejager Ridgeway, ontkomt Cora naar North Carolina, waar slavernij wel legaal is, en ze ondergedoken moet leven. Daar worden als zaterdags vertier weggelopen slaven aan bomen opgehangen, langs wat ironisch 'the freedom trail' heet'. Na tal van omzwervingen komt Cora ook nog terecht op een boerderij die wordt uitgebaat door vrije ex-slaven, en ook daarna wachten haar nog tal van beproevingen.

In Amerika is het boek een hit. Oprah Winfrey zette dit boek op haar boekenlijst tussen klassiekers van Toni Morrison en William Faulkner. In de zomer prijkte de roman op het lijstje van vakantieboeken van Barack Obama en in november won hij de National Book Award. Sindsdien zijn de vertaalrechten voor tal van markten verkocht.

Catherine Vuylsteke

Beluister hieronder de bespreking van Catherine Vuylsteke in Pompidou:

Colson Whitehead

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn nodigt een ‘guest of honour’ uit en laat ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn

Contact: pompidou@klara.be

Pompidou wordt als podcast aangeboden.