Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Nu op Klara:

Donas. De Belgische avant-gardiste in MSK Gent

Donas. De Belgische avant-gardiste in MSK GentKunst & Cultuur, Expo

(Her)ontdek in het Museum voor Schone Kunsten in Gent de schilderkunst van Marthe Donas, één van de grote Belgische pioniers van de avant-garde. Onder het pseudoniem Tour Donas maakte ze rond 1920 furore in Europa en Amerika en hingen haar schilderijen op tentoonstellingen naast die van Picasso, Matisse, Archipenko, Zadkine, Modigliani. In tegenstelling tot haar beroemd gebleven collega's, is de naam en faam van Donas vrij snel weggedeemsterd. Tijd voor eerherstel.
Foto van Marthe Donas in haar atelier aan de Rue du Départ in Parijs.

Marthe Donas in haar atelier aan de Rue du Départ in Parijs.

In 1916 trok de toen 31-jarige Marthe Donas naar Parijs en nestelde zich daar middenin het avant-garde milieu van Montparnasse.

Misschien had de verwarring die ontstaan was na het uitbreken van de eerste wereldoorlog haar de kans geboden om zich los te wrikken uit haar familie, die behoorde tot de Franstalige Antwerpse bourgeoisie, en een lang gekoesterde droom waar te maken. Tegen haar vaders wil in, verlangde ze al van jongsaf aan om kunstenaar te worden. Niet een keurige dame uit de Antwerpse bourgeoisie die als gepast tijdverdrijf bloemstukken en portretten schildert, maar een échte kunstenaar. De familie Donas vluchtte tijdens de oorlog naar Nederland. Marthe reisde verder, eerst naar Ierland en Engeland waar ze bij bevriende families kon logeren, om dan met het nodige lef alleen naar Parijs te trekken.

In Parijs kwam Donas meteen in aanraking met de nieuwste artistieke stromingen. Ze volgde les bij de kubist André Lhote en voelde zich meteen aangetrokken tot deze nieuwe stijl.

 

Schilderij van Marthe Donas. Stilleven met koffiepot. Gefragmenteerde vormen in zacht coloriet in blauw, roos, oker en wit.

Marthe Donas. Stilleven met koffiepot. 

Je vous recommande un artiste de grand talent
Alexander Archipenko

In de lente van 1917 trekt Marthe Donas naar Nice, waar op dat moment veel kunstenaars samentroepen, op de vlucht voor het oorlgosrumoer in Parijs.

Donas krijgt er een atelier aangeboden door de Oekraïense kunstenaar Alexander Archipenko, die op dat moment al naam had gemaakt als de grote vernieuwer in de beeldhouwkunst. Donas en Archipenko werken intensief samen en hadden ook een relatie, al bleef Donas heel terughoudend met commentaar over deze relatie. De stijl van Donas wordt experimenteler en krijgt iets sculpturaals, terwijl Archipenko onder de indruk moet zijn geweest van haar subtiele kleurgebruik. Donas brengt reliëf aan in haar werken door er bijvoorbeeld stukken stof op te kleven, of zand door de verf te mengen. Soms zaagt ze ook panelen uit in een vorm die de logica van de compositie volgt en nagelt het uitgezaagde schilderij vervolgens op een rechthoekig paneel wat een spel met -reëel en geschilderd- licht en schaduw teweegbrengt.

Archipenko zet zijn inernationale netwerk in gang om Marthe Donas te promoten. Hij schrijft brieven, onder andere naar de invloedrijke Herwarth Walden in Berlijn die er de beroemde avant-garde galerie 'Der Sturm' leidt: "Je vous recommande un artiste de grand talent." Dat Donas een vrouw is wordt bewust verzwegen. In Nice raden haar kunstenaarsvrienden haar aan een mannelijk klinkende naam te adopteren omdat ze een te grote kunstenaar is om onder een vrouwennaam te werken. 

 Zo signeert ze haar werk eerst met Tour d'Onasky en vervolgens vooral met Tour Donas. 

 

Tekening van Marthe Donas. 'Tête cubiste'

Marthe Donas. Tête cubiste

Hoogtepunt in haar carrière is ongetwijfeld de grote solotentoonstelling in 1920 bij Der Sturm in Berlijn. Rond 1920 komt het tot een breuk met Archipenko.

Het werk van Donas wordt steeds uitgepuurder en abstracter.

Ondanks het relatieve succes, krijgt Marthe Donas het bijzonder moeilijk in Parijs. Leven van haar kunst is niet evident en ze ziet vaak zwarte sneeuw. Bovendien wordt ze ziek en depressief. In 1922 trouwt ze met de Belg Henry Franke, die op dat moment nog filosofie studeert aan de Sorbonne in Parijs. Het huwelijk betekent geenszins financieel comfort. Het koppel ziet zich verplicht terug te keren naar België en in te trekken bij de familie van Franke in Ittre. In deze jaren twijfelt ze tussen een meer traditionele, naïeve stijl waarin ze landschappen en stillevens schildert en het verderzetten van de abstractie. Ze heeft contact met de Belgische abstracte schilders zoals Jozef Peeters en Victor Servranckx.

Maar de abstracte kunst zal in België al helemaal geen vruchtbare bodem vinden. Net als de andere abstracte kunstenaars is Marthe Donas hier erg ontgoocheld over en in 1928 stopt ze zelfs helemaal met schilderen. Hier eindigt ook de tentoonstelling in Gent. Pas twintig jaar later zal Donas opnieuw de penselen ter hand nemen, maar haar rol in het centrum van de internationale avant-garde is uitgespeeld. Ze zal evenwel blijven schilderen tot aan haar dood en wisselend succes kennen met tentoonstellingen in België.

 

 

 
Schilderij van Marthe Donas. Abstracte Compositie nummer zes.

Marthe Donas. Abstracte Compositie nr VI, 1920.

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn nodigt een ‘guest of honour’ uit en laat ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn

Contact: pompidou@klara.be

Pompidou wordt als podcast aangeboden.