Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Christophe Vekeman leest Alex Schulman

Christophe Vekeman leest Alex SchulmanKunst & Cultuur

Christophe Vekeman las De overlevenden van Alex Schulman. Een Zweedse bestseller over 'een gewond en verwondend gezin', aldus Vekeman.

Christophe Vekeman met zijn kopie van De overlevenden

Zoals zoveel romans en films begint ook de Zweedse bestseller De overlevenden van Alex Schulman met het einde van het verhaal, als ‘het meeste’, zoals het er staat, ‘natuurlijk al plaatsgevonden’ heeft: ‘Wat zich hier op de stenen trap afspeelt, de tranen van de drie broers, hun gezwollen gezichten en al het bloed, is slechts de buitenste ring in het water, degene die het verst verwijderd is van het inslagpunt.’ Een inslagpunt, in dit geval, dat dateert van decennia her, toen de drie nog kinderen waren en samen met hun ouders hun zomers doorbrachten in hetzelfde buitenhuisje als waar zij zich nu bevinden, rond middernacht, gezeten met de armen om elkaars schouders geslagen en met naast zich op het gras de urn met daarin de as van hun moeder.

Nils, Pierre en Benjamin zijn hun namen, en het is deze laatste – de gevoelige, de zorgzame van de drie – uit wiens standpunt het verhaal verteld wordt, een verhaal dat om het andere hoofdstuk twee uur terugspringt in het verleden, zodat het in hoofdstuk drie tien uur ’s avonds is, in hoofdstuk vijf acht uur, in hoofdstuk zeven zes uur et cetera, terwijl in de tussenliggende hoofdstukken telkens een voorval uit veel vroegere tijden uit de doeken wordt gedaan. In het tweede hoofdstuk, bijvoorbeeld, lezen wij over een door vader georganiseerde zwemwedstrijd tussen de drie jonge jongens die zo grootschalig opgezet is dat zij op een haar na bitter slecht afloopt. 

Halverwege de zeer langdurige competitiepartij valt de duisternis immers, en de drie voelen, op enorme afstand van de oever, dat hun krachten hun in het ijskoude meerwater ontglippen en dat zij misschien de kant wel niet zullen halen. Dankzij broederlijke samenwerking lukt het hun ten slotte toch om levend en wel de wal te bereiken, waar vervolgens deze vaststelling hen én de lezer nog veel kouder op het lijf valt dan het genoemde water reeds was. Want waar hun ouders zijn? Hun doodongeruste ouders? ‘Benjamin deed een paar stappen richting het huisje en tuurde door een van de ruiten naar binnen. En daar, door het keukenraam, ving hij een glimp op van de gedaante van zijn vader. Zijn brede rug over het aanrecht gebogen. “Ze zijn naar binnen gegaan,” zei Benjamin.’

De overlevenden laat zich eenvoudig lezen als een handleiding die diets maakt hoe het in pedagogisch opzicht níét moet.
Christophe Vekeman

Heel gauw, kortom, rijst uit het boek – en zeker uit de hoofdstukken over het verre verleden – een beeld op van een ouderpaar dat uitblinkt in vreemd en onvoorspelbaar, bij momenten zelfs krankzinnig gedrag, welk gedrag dikwijls nog aangezwengeld wordt door de alcohol die vrijwel onophoudelijk met onbekrompen maat genuttigd wordt. De overlevenden laat zich dan ook eenvoudig lezen als een handleiding die diets maakt hoe het in pedagogisch opzicht níét moet: ‘Mama’s opvoeding was streng en vol regels, en tegelijkertijd zonder regels. Mama was strikt, maar onduidelijk.’ En papa’s opvoedingsstrategieën hielpen ook niet echt, zoals onder meer wordt aangetoond door de scène waarin hij een geldbiljet dat Benjamin uit moeders portemonnee jatte, vlák voordat de jongen door haar op heterdaad op de diefstal betrapt werd, naderhand doodleuk aan zijn zoon teruggeeft…

Minder eenvoudig is de vraag wat er met de ouders, en dan vooral met moeder, precies aan de hand is, en wat er aan de basis ligt van het dysfunctioneren van het gezin, waarin de kinderen even vuil zijn als het huis en er van enige nestwarmte nauwelijks sprake mag heten – de roman illustreert juist hoe verschrikkelijk een gezin is of kan zijn, en hoe treurig het eigenlijk is dat voor kinderen hun ouders een gegeven feit vormen, waaraan niet te tornen valt. 

De Bezige Bij
Alex Schulman

Het is deze vraag die voor een groot deel van de spanning in het boek zorgt, en die pas helemaal aan het eind wordt beantwoord, als ook de mentale moeilijkheden van Benjamin worden verklaard. Het betreft hier een slot dat voor veel lezers vrij moeilijk te verteren zal zijn, vrees ik, zeker voor meer rationeel ingestelde sceptici die de psychoanalyse een achterhaalde onzinwetenschap vinden en bijvoorbeeld onmogelijk geloof konden hechten aan de verdrongen en daarna weer opgerakelde herinneringen, een paar jaar geleden, van schrijfster Griet Op de Beeck.

De kernzin van De overlevenden, namelijk, wordt uitgesproken door een therapeute en luidt: ‘Soms, als je iets traumatisch hebt meegemaakt, verandert de psyche de herinneringen.’ Wie dat nadrukkelijk nonsens wil vinden, laat De overlevenden beter ongelezen, en mist bijgevolg een boek van een schrijver met veel oog voor detail, die overtuigend aantoont dat het leven geen pretje is als je je kindertijd niet zomaar achter je gelaten hebt, maar hebt overleefd.

Christophe Vekeman

De overlevenden van Alex Schulman verscheen bij Uitgeverij De Bezige Bij
Vertaald door Angélique de Kroon

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram