Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Christophe Vekeman leest Fran Lebowitz

Christophe Vekeman leest Fran LebowitzKunst & Cultuur

Schrijfster Fran Lebowitz werd een fenomeen dankzij de Netflix-reeks die Martin Scorsese over haar draaide. Nu kunnen we ook haar literaire werk ontdekken. Christophe Vekeman is fan.

Christophe Vekeman: fan van Fran

Dikwijls geldt in cultuurpessimistische bespiegelingen Netflix als hét symbool van alles wat heden ten dage als boekvijandig en literatuurbedreigend moet worden verworpen, maar soms gloort er niettegenstaande hoop aan de horizon dat boek en beeldscherm niet per se twee onverzoenbaarheden hoeven te zijn of te blijven. Van de New Yorkse, in 1950 geboren schrijfster Fran Lebowitz, bijvoorbeeld, zouden zonder de zevendelige Netflixserie Pretend It’s a City niet zo gek veel mensen in, zeg, West-Europa reeds hebben gehoord, zo mogen wij genoeglijk aannemen. En dat is nu toch echt wel anders, want de serie, waarin grumpy old woman Lebowitz haar onverbloemde mening geeft over onder meer New York en verder over, nu ja, over ongeveer alles (waarbij zij regisseur Martin Scorsese zo’n beetje zonder onderbreking nét niet doet bezwijken aan een door een overdosis pret en bijbehorende piepende ademnood veroorzaakt hartfalen) is al geruime tijd een regelrechte televisie-hit.

Het lag dan ook voor de hand dat The Fran Lebowitz Reader, een boek uit 1994 dat de enige twee eerder, in 1978 en 1981 verschenen bundels van de schrijfster in één band verzamelde, ten langen leste ook in het Nederlands zou verschijnen, wat nu gebeurd is onder de titel Volgens Fran. Na 1994, trouwens, verscheen er nauwelijks nog proza van de hand van Lebowitz: zij kampt al decennialang met een writer’s block, en is oneindig veel vaker achter de microfoon en op het podium te vinden dan aan haar schrijftafel. Of zoals zij het onlangs in een interview in De Standaard formuleerde: ‘Ik vind praten veel gemakkelijker dan schrijven’.

Logisch misschien, daar alles wat zij vandaag de dag te berde brengt al vele malen eerder door haar geponeerd is, ten aanzien van telkens een ander luisterpubliek, terwijl een schrijver zich een dergelijke herkauwing van altijd hetzelfde vanzelfsprekend geenszins in gedrukte vorm kan veroorloven.

Hoe dan ook is er goed nieuws, zowel voor de fans van de serie als voor degenen die Lebowitz in Pretend It’s a City net een tikje minder grappig vinden dan de onbedaarlijke Scorsese blijkt te doen: de jonge, vrij obscure schrijfster blijkt (nog) tien keer beter, snediger, geestiger en kortom meer de moeite waard te zijn geweest dan de oude, wereldberoemde comédienne die zij inmiddels is geworden. Volgens Fran is een bijzónder geestig boek, waarvan de kwaliteit geheel en al het gevolg is van het met stip grootste talent waarmee Lebowitz is begiftigd: de gave van de ergernis. Of zoals zij het zelf formuleert: ‘Je ergeren is het vanzelfsprekende gevolg van de deur uit gaan.’

Fran maakt graag gebruik van lijstjes en opsommingen in haar stukjes, en niet zelden zelfs van meerkeuzevragen die de lezer zogenaamd moeten helpen erachter te komen tot welk type mens hij behoort. Als je bijvoorbeeld als boek om mee te nemen naar een onbewoond eiland niet de Bijbel, niet het verzameld werk van Shakespeare, niet De wind in de wilgen, maar wel ‘Truman Capotes adresboekje’ kiest, dan hecht je veel belang aan maatschappelijk aanzien, weet je wel.

© Christopher Maczurak
Fran Lebowitz

Frans ergernis richt zich echter lang niet alleen op snobs of strebers, maar op waarlijk alles en iedereen. Eenvoudigweg op mensen in het algemeen, bijvoorbeeld: ‘Iedereen praat over mensen maar niemand doet er ooit wat aan.’

Niet dat dieren beter zijn: ‘Dieren zijn geen vrienden van me. Ze zijn niet welkom in mijn huis. Ze hebben geen plaatsje in mijn hart.’ Zelfs blindenhonden dragen haar sympathie niet weg: laat de eenzamen, zo stelt ze voor, de blinden begeleiden. Kinderen? ‘Zelfs pas gewassen en vrij van alle mogelijke snoepgoed zijn kinderen vaak plakkerig. Je kunt alleen maar veronderstellen dat dit iets te maken heeft met het feit dat ze niet genoeg roken.’

Bovendien: ‘Kinderen worden maar al te vaak begeleid door volwassenen.’ Dat ze niet dol is op kinderen, neemt overigens niet weg dat ze een aantal pedagogische tips in petto heeft. Opbouwender wordt het niet dan wanneer zij dingen schrijft als ‘Richt nooit een pistool op een klein kind om hem aan het schrikken te maken. Hij zal het niet begrijpen’, ‘Vraag uw kind alleen wat hij ’s avonds wil eten als hij betaalt’ en ‘Laat uw kind u nooit bij uw voornaam noemen. Daarvoor kent hij u nog niet lang genoeg’.

Aan schrijvers dit behartigenswaardig advies: ‘Het zou voor jou als literatuurliefhebber interessant kunnen zijn om te weten dat in het hele werk van Shakespeare het woord “assertief” geen enkele keer voorkomt.’

Een bijzonder geestig boek. Zowat elke zin is een oneliner bij Fran Lebowitz.

Voorts heeft Fran Lebowitz een broertje dood aan onder veel meer werken, opstaan, huisbazen, lawaai, muziek (‘Er was een tijd dat de muziek haar plaats kende. Die is voorbij’), kleren met tekst op en opgebeld worden: ‘Vergeet niet dat je als tiener voor het laatst in je leven meemaakt dat je blij bent om te horen dat er voor jou gebeld wordt.’ En nog een laatste citaat, over de kunst van het converseren: ‘Een oprecht aandachtige indruk wekken is net zoiets als een meisje doormidden zagen en haar dan weer in elkaar zetten. Het lukt zelden zonder het gebruik van spiegels.’

U merkt het, zowat elke zin is een oneliner bij Fran Lebowitz, en het grootste nadeel van deze aanpak is dat er van de net iets flauwere, net niet gewéldig geestige stukjes, zoals hetgene waarin zij uiteenzet dat het in betere buurten altijd mooier weer is dan elders, algauw niet veel anders overblijft dan leedvrije leegte – reden waarom de vaak gemaakte vergelijking met Dorothy Parker toch niet helemaal opgaat. Maar het pretentieloze leesplezier dat Volgens Fran te bieden heeft, laat ons daarover duidelijk zijn, is absoluut niet te versmaden.

Christophe Vekeman

Volgens Fran van Fran Lebowitz is verschenen bij Podium
Uit het Engels vertaald door Irving Pardoen

 

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Heleen Debruyne

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.