Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Christophe Vekeman leest Helen Macdonald

Christophe Vekeman leest Helen MacdonaldKunst & Cultuur

Na haar succesvolle memoir 'De H is van Havik', bundelt schrijfster Helen Macdonald nu haar mooiste natuuressays in 'Schemervluchten'. Knap werk, vindt Christophe Vekeman.

Een boek dat er mag wezen, vindt Christophe Vekeman

Helen Macdonald, geboren in 1970, was in Engeland al bekend als radio- en televisiefiguur toen zij in 2014 wereldwijde faam verwierf met haar boek H is for Hawk, een memoir waarin zij verhaalde hoe zij de plotse dood van haar vader trachtte te verwerken door een jonge havik in huis te halen en de vogel zo goed en zo kwaad als dat ging op te voeden.

Haar nieuwe boek heet Schemervluchten – Vesper Flights in het Engels – en is van een wat minder hoogdringend karakter: erin verzameld zijn een groot aantal natuuressays, het ene al wat langer dan het andere, die Macdonald onder meer voor The New York Times Magazine schreef.

Waarover zij gaan? Ik citeer uit het voorwoord: ‘Ik heb de indruk dat mijn onderwerp de liefde is, en dan in het bijzonder de liefde voor de schitterende wereld van het niet-menselijke leven om ons heen.’

Het betreft een liefde die sterk wetenschappelijk gekleurd is, waarbij de schrijfster meermaals onderstreept dat kennis de magie en het mysterie, zoals nochtans weleens beweerd wordt, geenszins pleegt kapot te maken. En inderdaad, wie bijvoorbeeld te weten komt dat in een zwerm vogels elk groepslid onophoudelijk de bewegingen van de zes à zeven soortgenoten om zich heen imiteert, en dit telkens op minder dan een tiende van een seconde, of wie tot het besef komt dat gierzwaluwen nooit de grond raken en slapen boven de wolken, raakt niet minder onder de indruk van de schepping dan de volslagen nitwit, natuurlijk.

Helen Macdonald

Dat de planeet volgens Macdonald op ‘diep prachtige wijze nadrukkelijk niet-menselijk is’ en een strikt antropocentrische kijk op de zaken bijgevolg met klem dient te worden verworpen, betekent overigens zeker niet dat in Schemervluchten de natuurstudie volledig losstaat van de maatschappij waarin wij leven. De schrijfster wijst er bijvoorbeeld op dat proberen – per definitie tevergeefs – je te verplaatsen in een dier altijd leerrijk is: je gaat kijken ‘door ogen die niet de jouwe zijn’ en ‘begrijpen dat jouw wereldvisie niet de enige is.’

Zo kunnen vogels met hun nesten, deze ‘seizoensgebonden geheimen om te gebruiken en te verlaten’, je tot het inzicht brengen dat ‘thuis’ niet zomaar een gebouw is, maar wel ‘een plek die je met je meedraagt, niet per se één vaste locatie’.

En zijn er ook geen parallellen te trekken tussen de schoonheid van een rijk gevarieerd en zelfs ‘rommelig’ natuurgebied, met velerlei vormen van vegetatie, en het feit dat ook voor een samenleving diversiteit een vorm van kracht kan zijn? In elk geval is het frappant dat een van de mooiste stukken in het boek niet over dieren of de natuur gaat, maar over, zeg maar, een menselijke trekvogel: een vluchteling.

Maar Helen Macdonald toont zich in Schemervluchten behalve progressief ook, zoals het een natuurliefhebber tenslotte betaamt, uitgesproken behoudsgezind. Dat was zij als kind al, wanneer zij zich begin augustus voor de grasmaaiers wierp, huilend, woedend, in een poging te beletten dat de hooiweide gekortwiekt zou worden: alles moest hetzelfde blijven! Vandaag ziet zij het schrijven als een vorm van conserveren en van ‘de balans opmaken’.

Het leidt tot mooie observaties over bijvoorbeeld het verschil tussen zomer- en winterbossen: ‘Zomerbossen bieden me nauwelijks toegang tot eerdere of toekomstige tijden; ze zinderen van een zoemende, glanzende, grillige overdaad aan leven. Alles lijkt er klip en klaar, een achterliggend gevoel van mogelijkheden ontbreekt. Winterbossen doen echter het tegenovergestelde; ze getuigen van het verstrijken van de tijd.’

Naar mijn smaak barst de schrijfster een keer of twee te veel in tranen uit in dit voorts erg mooie boek.

Op andere momenten bedenkt Macdonald bijvoorbeeld dat mensen in wolkenkrabbers wonen om dezelfde reden als waarom zij de natuur opzoeken, namelijk om de stad te ontvluchten. Diezelfde wolkenkrabbers fungeren daarenboven ook nog op een andere manier als een brug tussen de stad en de natuur, want net als de diepzee zit de hoge lucht vol leven…

Ook haar beschrijving van de onbeschrijflijke gevoelstoestand waarin je terechtkomt bij het ervaren van een totale zonsverduistering (‘er blijft niets over van het beeld van jezelf, van jezelf als rationeel individu’) getuigt van het formaat van Helen Macdonalds schrijverschap en doet de lezer vrij gemakkelijk vergeten dat zij ook haar mindere momenten kan hebben, bijvoorbeeld wanneer ze zich een toch nogal potsierlijke bekentenis als de volgende laat ontvallen: ‘Op dat moment werd ik me bewust van het bijzondere vermogen van eieren om ons te laten nadenken over menselijk lijden en leed.’

En over leed gesproken: naar mijn smaak barst de schrijfster, als ik eerlijk ben, net een keer of twee te veel in tranen uit in dit voorts erg mooie boek vol wielewalen, boksende hazen, zwanen, aangereden herten, glimwormen, vossen, paddenstoelen, vleermuizen en wat dies meer zij – maar dat kan de pret dus, gelukkig, niet wezenlijk drukken.

Christophe Vekeman

'Schemervluchten' van Helen Macdonald is verschenen bij De Bezige Bij
Uit het Engels vertaald door Joris Vermeulen en Nico Groen

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram