Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
De krankzinnigmakende eenzaamheid van Rudy Kousbroek

De krankzinnigmakende eenzaamheid van Rudy KousbroekKunst & Cultuur

Christophe Vekeman heeft zich op Klara al eerder geout als Reviaan. Nu Atlas Contact de briefwisseling tussen Gerard Reve en Rudy Kousbroek publiceert, kan hij zijn geluk niet op.
Cover van het boek, foto van Kousbroek en Reve

Seks, natuurlijk, maar vooral orde. Brieven aan Gerard Reve van Rudy Kousbroek. Uitgeverij Atlas Contact

Zijn ‘verschrikkelijkste neurose bestaat eruit het boek dat hij zou willen schrijven niet te kunnen schrijven. In plaats daarvan publiceert hij vervloekende krantenstukjes over andermans werk, zulks in de betoogtrant van een dronken dominee (…) en in de schrijfstijl van een dorpsverslaggever.’

een onbetrouwbare vriend, door en door jaloers en oneerlijk.’

‘Ik zeide dus: (…) jij hebt wel klieren, gewoon in dat misvormde suikerzieke nichtenlichaam van je’.

Dat het bovenstaande over je gezegd wordt of geschreven is, mag al erg genoeg zijn, maar het lot van Rudy Kousbroek (1929-2010) was nog heel wat tragischer, want de drie betreffende citaten vallen op de koop toe aan te treffen in het werk van de drie grootste Nederlandstalige schrijvers van na Wereldoorlog Twee, te weten respectievelijk Jeroen Brouwers, Willem Frederik Hermans en Gerard Reve.

Brouwers, net als Kousbroek geboren in Nederlands-Indië en tijdens de voornoemde wereldoorlog eveneens terechtgekomen in een Jappenkamp, reeg Kousbroek aan zijn pennenzwaard omdat die het had bestaan het leed in deze kampen danig te relativeren en het in één beweging door zelfs op te nemen voor keizer en oorlogsmisdadiger Hirohito, maar de brouille van Kousbroek met Hermans en Reve werd wel degelijk voorafgegaan door telkens een paar jaren vriendschap.

In 2009 verscheen 'Machines en emoties', de lijvige bundeling epistels die Kousbroek en Hermans voornamelijk in de jaren zestig uitwisselden, en nu is er 'Seks, natuurlijk, maar vooral orde', zijnde de brieven die Kousbroek – ditmaal in de jaren tachtig – schreef aan Gerard Reve en diens partner Joop Schafthuizen. Het zijn er vierentwintig in totaal – de honderddrieënzeventig brieven die Reve aan Kousbroek richtte, blijven vooralsnog niet toegankelijk voor het publiek.

Rudy Kousbroek, bron: Omroep West

Toch is Reve bijzonder aanwezig in dit boek, en dit om een aantal redenen.

Op een bepaald moment stelt Kousbroek terecht vast dat het in de brievenboeken van Reve vaak niet op een doorslaggevende manier uitmaakt tegen wie hij het heeft, wat heel zeker heeft te maken met het feit dat Reve het in de eerste plaats graag had over zichzelf en over wat hij dacht of meegemaakt had, en slechts zelden rechtstreeks reageerde op wat hem geschreven werd. Kousbroek, daarentegen, spant zich in 'Seks, natuurlijk, maar vooral orde' merkbaar in om met Reve een heuse communicatie tot stand te brengen, waarbij hij nu eens een poging onderneemt, bijvoorbeeld, Reve aan het verstand te brengen dat elke vorm van religie berust op illusies en zelfbedrog, om dan weer te proberen Reve te paaien door op zijn beurt de ‘Moeder Gods’ met hoofdletters te gaan schrijven. Duidelijk is ook dat Kousbroek, verzinner van het woord ‘aaibaarheidsfactor’ en winnaar in 1975 van de PC Hooftprijs voor zijn essayistiek, maar allesbehalve een groot stilist, zich gewillig en waarschijnlijk bij gebrek aan beter door Reves stijl en humor laat besmetten, met stuntelige grappen als ‘Ben ik een Kreeft, zo vraag je mij. In de conversatie beantwoord ik een dergelijke vraag altijd met een verbaasd: nee, hoezo, voorgevend het letterlijk op te vatten’ als min of meer aandoenlijk gevolg. Voortdurend geeft hij blijk, Kousbroek, van zijn angst Reve teleur te stellen, Reve niets te bieden te hebben, slecht te schrijven, ‘lelijk’ te schrijven, een literair ‘geconstipeerde’ indruk te maken en ga zo maar door – tot het waarlijk meelijwekkend wordt en je in zijn plaats hopen gaat op wat Reve het hoofdthema van zijn eigen werk vond, te weten: verlossing.

De 173 brieven die Reve aan Kousbroek richtte blijven vooralsnog niet toegankelijk voor het publiek.
Christophe Vekeman

Daarnaast blijft Kousbroek hogelijk gefascineerd door het mysterie Reve: meent hij het nu allemaal, dat katholicisme en zo, of meent hij het niet? Zelf staat hij naakt en weerloos, onbeschermd door het geloof in God, in de wereld, die hij zonder meer als een gevangenis ervaart. Wellicht is wat hem, wars van alle verschillen in levensopvatting, denktrant en literair talent, gedurende een aantal jaren vriendschappelijk met Gerard Reve verbond dan ook de gedeelde misantropie en de vaststelling dat je mensen hebt in alle soorten, maar dat ze allemaal één ding met elkaar gemeen hebben: ‘De dood komt soms na helse en langdurige folteringen en je brengt in elk geval je leven door in een absolute, krankzinnigmakende eenzaamheid.’

Van deze eenzaamheid is 'Seks, natuurlijk, maar vooral orde' een soms onbedoeld hilarische getuigenis, die eens te meer bewijst dat leedvermaak en leesplezier dikwijls op precies hetzelfde neerkomen.

Christophe Vekeman

Rudy Kousbroek - 'Seks, natuurlijk, maar vooral orde. Brieven aan Gerard Reve, bezorgd door Sarah Hart' verscheen bij Atlas Contact.

 

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Gerrit Valckenaers

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram