Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
De Wereld Van Wildevrouw - Aflevering 2

De Wereld Van Wildevrouw - Aflevering 2Blijf verwonderd!

Het nog tamelijk plezante jaar 1561. In Antwerpen floreert de handel als nooit tevoren. Nog maar 2 jaar voordien was er een definitief einde gekomen aan een jaren aanslepend conflict tussen Frankrijk en Spanje. De inzet daarvan waren een aantal Italiaanse gebieden waarvan zowel de Spaanse Koning Filips II als de Franse koning Hendrik II meenden recht op te hebben.
Hendrick Nicolaes, oprichter van 'het Huis der Liefde'

Hendrick Nicolaes, oprichter van 'het Huis der Liefde'

Beluister de podcast hieronder of in de Klara-app!

De wereld van Wildevrouw - Aflevering 2
Klik hier om dit audiobestand te downloaden

Het verhaal

Dat conflict tussen Frankrijk en Spanje werd bij momenten ook uitgevochten op het grondgebied van de Spaanse Nederlanden wat dus niet bepaald bevorderlijk was voor de handel. Maar op 2 april 1559 hadden de Spaanse en Franse koning elkaar in Cateau-Cambrésis de hand gereikt. Ze waren tot het inzicht gekomen dat in de plaats van elkaar zo naar het leven te staan , dat ze maar beter de krachten konden bundelen voor de strijd tegen een gemeenschappelijke vijand: het oprukkende protestantisme.

Het jaar 1561 is op dat vlak een kantelpunt in de Nederlanden. Er wordt namelijk werk gemaakt van een plan dat al veel langer op tafel lag. Een plan dat uit de hoed komt van Paus Paulus III. Die had in 1559 bepaalt dat er 14 nieuwe bisdommen moesten opgericht worden, waaronder 4 in de Nederlanden, en één daarvan in Antwerpen. De Antwerpse hoofdkerk wordt als vanzelfsprekend uitverkoren voor de bisschopszetel wat betekent dat de Onze-Lieve-Vrouwe kerk zich voortaan plechtig een kathedraal mag noemen. Een andere stad, in een andere tijd, had wellicht trots geweest zijn op deze titel, maar niet het Antwerpen van toen. Men weet heel goed wat dat concreet betekenen zou : het einde van hun relatieve vrijheid, strengere vervolgingen van de andersdenkenden en een grotere Spaanse inmenging in het bestuur. Donkere wolken beginnen zich dus samen te trekken boven de stad. En ook Beer in zijn herberg aan het Antwerpse Zand, merkt hoe de sfeer in de stad langzaamaan begint om te slaan.

"Het was rond deze periode dat de stad echt begon te veranderen. Er werd minder gelachen. Steeds meer klanten wilden het hebben over politiek, over het stadsbestuur en over Spanje, in plaats van over wijven en vertier. Vroeger waren de corrupte norbertijnen van de Sint-Michielsabdij een bron van amusement. Ze deden zich tegoed aan drank en hoeren waarbij men vaak de wijven kon horen gillen tot buiten. Nu bleef over hun gedrag slechts de woede over. Het was de lach, de grol, de scherts die voordien nog veel aanvaardbaar had gemaakt. Het was de honing bij de bitterheid, de zalf op de wonde, maar ook de slaap van de goedzak op het gras, met zijn vingers gevouwen op zijn buik, en daarom wat lafhartig. Maar laf of niet, een stad met een wegkwijnende lach verloor wat van haar temperament."

Men blijft niet bij de pakken zitten. Een driekoppige delegatie reist af naar Spanje om van Filips II de afschaffing van de Antwerpse bisschopszetel te bekomen. Filips schaft de bisschopszetel niet af, maar de beslissing wordt wel voor onbepaalde tijd opgeschort.

Wat men echter niet kan verhinderen is dat er in Mechelen wel een nieuwe aartsbisschop wordt aangesteld. Het is niemand minedr dan Antoine Perrenot de Granvelle, de raadsman van de landvoogdes Margareta Van Parma, de sluwe slippendrager van haar broer de Spaanse koning Filips II. De hoge edelen voelen zich nu helemaal buiten spel gezet voelen. Het is voor hen het sein om in actie te komen. Daarom verenigen de hoge edelen zich in een liga. De Liga der Groten tegen Granvelle. De kern ervan wordt gevormd door de graven van Egmont, Horne en Willem van Oranje.

Op 24 augustus 1561 trouwt Willem Van Oranje met Anna Van Saksen. Het is een van de huwelijken van het decennium – grote dynastieke, politieke en religieuze belangen zijn ermee gemoeid. Een goed Duits verbond is het zeker. Eén probleempje slechts : Anna Van Saksen is een lutherse, een ‘ketterse bruid’ dus, en daarmee is het huwelijk een openlijke provocatie aan het adres van de Spaanse koning.

Het zelfvertrouwen bij de gereformeerden groeit en in Antwerpen voelen ze zich in het voorjaar van 1561 zelfs mans genoeg om gezamenlijk naar de stadsmagistraat te stappen en hem officieel een verzoek te overhandigen. Een vraag om hun godsdienst in het openbaar te belijden zoals ze dat zelf wensen. Het verzoek wordt niet ingewilligd.
.
En toch wordt er in de zomer van 1561 nog gefeest in de stad. Voor de eerste keer in twintig jaar wordt er weer een landjuweel georganiseerd. De Antwerpse stadsbestuurders hadden al hun gewicht in de schaal moeten werpen om van de centrale regering daarvoor de toelating te bekomen. Logisch : vele rederijkers koesteren een onverholen sympathie voor de reformatorische ideeën. Niet zelden uiten zij in hun werken kritiek op maatschappelijke wantoestanden en verdedigen soms uitgesproken eigen standpunten over religieuze kwesties. De landvoogdes heeft dus goede redenen om op haar hoede te zijn.

“Argwaan bleef een heerser. Men wist immers nooit met zekerheid wat sommige rederijkers uit hun niet-paapse botten zouden slaan wanneer zij een podium ter beschikking kregen. Woorden konden ver dragen en het volk was immer wispelturig. Mochten een volder of een moosmeier, een barbier of een wever ophitsende taal vermoedden, dan zouden ze over elkander kruipen om dichter bij dat podium te kunnen staan en zo mee te kunnen kelen dat het allemaal genoeg was geweest.”

De rederijkerskamers worden vooral bevolkt door personen uit de gegoede middenklasse. Een beroemd lid van de Antwerpse Violieren is Hans Franckert, een koopman die ook de zaken behartigde van Pieter Bruegel. Breugel doet overigens goede zaken in Antwerpen. Met de toenemende welvaart groeit ook het aantal gefortuneerden dat wil investeren in kunst. Sommigen achten het zelfs hun morele plicht om in kunst te investeren. Nicolaas Jonghelinck bijvoorbeeld, een bankier en zakenman. In zijn hof van plaisantie buiten de stad heeft hij een indrukwekkende kunstcollectie samengebracht waaronder meerdere werken van Bruegel.

Franckert en Jonghelinck vervullen beiden een kleine rol in Wildevrouw. Voor Abraham Ortelius is een hoofdrol weggelegd. Hij is een cartograaf en handelaar in prenten die over een uitgebreid netwerk beschikt. Hij is o.a. een vriend en leerling van Mercator. In 1570 brengt Ortelius de Theatrum Orbis Terrarum , de allereerste atlas. Zijn eerste cartografrische werk maakt hij 6 jaar eerder : een wereldkaart in de vorm van een hart.
Niet toevallig is het hart het belangrijkste symbool van het ‘Huis der Liefde’, een vrijmetselaarsloge avant la lettre die ook wel de ‘Familisten’ wordt genoemd. Het is een mystieke, religieuze beweging die in 1539 werd opgericht door Hendrick Nicolaes. Het enige wat de leden met elkaar verbindt is de vrijheid. De vrijheid om hun geloof individueel te beleven. Ze geniet veel bijval bij intellectuelen, kunstenaars, rijkere handelaren en drukkers. Plantijn, Bruegel en John Dee maakten er waarschijnlijk deel van uit. En het is goed mogelijk dat ook Ortelius tot deze onzichtbare kerk van gelijkgezinden behoorde. De Familieleden verzamelen zich regelmatig in de herberg van Beer die niet goed weet wat hij er van moet denken. 

"De Familieleden zagen zich allemaal baden in het Licht. Een schone mens zoals Ortelius zag de wereld als een Hart. John Dee ontraadselde door zijn grote geest de taal van de engelen. En ik bleef gelijk Job, wiens zogenaamde vrienden hem af en toe nog eens lieten weten dat hij had gezondigd, dat zijn vervloekte verdriet een reden had."
 

De Wereld van Wildevrouw met Jeroen Olyslaegers

In deze 5-delige serie schetst auteur Jeroen Olyslaegers het decor van zijn roman ‘Wildevrouw : het 16de-eeuwse Antwerpen. Het is een tijd waarin de stad haar ‘Gouden Eeuw’ beleeft. In korte tijd is ze uitgegroeid tot één van de belangrijkste handelsmetropolen van Europa.Maar er heerst tegelijk een grote onrust. De streng Katholieke vorst Filips II die over de ‘Spaanse Nederlanden’ de plak zwaait, tracht met de inquisitie een vuist te maken tegen deze ‘stad van gekken’ waar de gereformeerden alsmaar meer voet aan de grond krijgen. De hoog oplopende spanningen zullen uiteindelijk leiden tot de beeldenstorm.

Samen met ‘Beer’, het hoofdpersonage uit zijn roman, tracht Jeroen deze gedoemde stad te doorgronden en tracht hij in het hoofd te kijken van de sleutelfiguren uit zijn roman : zoals de kunstenaars Pieter Bruegel en Joris Hoefnagel, stadhouder Willem van Oranje, kardinaal Granvelle, cartograaf Abraham Ortelius, drukker Willem Silvius, en astroloog John Dee, de Merlijn van zijn tijd!

De stem van Beer wordt vertolkt door acteur Stefaan Degand

Productie: Rolly Smeets en Annick Lesage

Mailen kan via wildevrouw@klara.be.