Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
De Wereld Van Wildevrouw - Aflevering 3

De Wereld Van Wildevrouw - Aflevering 3Blijf verwonderd!

De Wildevrouw! Jeroen Olyslaegers heeft ze niet verzonnen. Er liep wel degelijk een echte wildevrouw rond in het Antwerpen van de 16de eeuw. Ze duikt op in de kronieken van Godevaert van Haecht.
Bernard vande Putte [cartograaf en kaartsnijder (1528 - 1580)], Gezicht op de bevroren Schelde in 1564, houtsnede, opgenomen in

Bernard vande Putte [cartograaf en kaartsnijder (1528 - 1580)], Gezicht op de bevroren Schelde in 1564, houtsnede, opgenomen in Die Nieuwe Chronijcke van Brabandt oft tvervolch vande oude Mitsgaders Vlaenderen Hollant en Zeelandt ..., 1565, Antwerpen (uitgegeven door Jan Mollijns)

“In deze tijd was te Antwerpen een wilde vrouwe te sien, die met eenighe scepen was aengecomen en was oudt 20 jaer; zij at niets dan rouw vleesch, sy hadde een dochter by haer van 7 jaer en waeren gekleet met huyden van zeehonden; haeren man was ghescoten door de schippers, anders meynde hy in’t schip te komen; haer suster was ook gevangen en geschonken aan eenen grooten heer en was by de 15 voeten lanck.”

Beluister de podcast hieronder of in de Klara-app!

De wereld van Wildevrouw - Aflevering 3
Klik hier om dit audiobestand te downloaden

Het verhaal

In Wildevrouw is het de cartograaf Ortelius die vraagt om de vrouw en haar kind tijdelijke onderdak te verschaffen in zijn Herberg. Dat is verzonnen, maar toch ook niet helemaal. Als commerciële kaartenmaker is het voor Ortelius van het grootste belang dat hij op de hoogte blijft van alle nieuwe geografische en cartografische ontwikkelingen. Dat is ook de voornaamste reden waarom hij in de zomer van 1577 naar Londen reist. Hij wil er namelijk polshoogte nemen van de bevindingen van de ontdekkingsreiziger Martin Frobisher. Die net teruggekeerd van een expeditie om een Noordwestelijke Doorvaart te vinden. Een doorvaart heeft hij niet gevonden maar hij heeft wel een bijzondere buit aan boord : 3 Inuits.

Er is ook een scène in het boek waarin de Wildevrouw en haar kind getekend wordt. De kunstenaar van dienst is Joris Hoefnagel. Het bijna wetenschappelijke naturalisme van zijn botanische en diertekeningen zou trouwens zeer invloedrijk blijken. Het strekte tot voorbeeld van een latere generatie van kunstenaars in de Nederlanden.

In 1562 is in Antwerpen de sfeer nog steeds om te snijden. De inquisitie grijpt er nog wild om zich heen. De man die daar verantwoordelijk voor is, is nog steeds kardinaal Granvelle! Op de synode van gereformeerde kerken die in datzelfde jaar in Antwerpen plaatsvindt, wordt de lijdzaamheid afgezworen en wordt besloten dat het voortaan geoorloofd is om geloofsgenoten met geweld uit de gevangenis te bevrijden.
Ook de Edelen hebber er genoeg van. Op 11 maart 1563 vragen het driemanschap Oranje, Egmont en Horne per brief aan Filips II om het ontslag van Granvelle.

Na maanden van aanhoudend protest, wordt op 13 maart 1564 kardinaal Granvelle door Filips II teruggeroepen. De edelen zijn in feeststemming maar opmerkelijk : hun liga tegen Granvelle wordt nog niet meteen ontbonden. De hoge edelen willen namelijk nog meer macht claimen. En ook dat krijgen ze gedaan. In de loop van de zomer schaart Margareta van Parma zich resoluut aan de zijde van de adel. De prins van Oranje en de graaf van Egmont mogen de landvoogdes voortaan met raad en daad bijstaan. Een unieke kans om te tonen wat ze waard zijn en het noodzakelijke staatsmanschap te kunnen tonen.
Dat laatste is makkelijker gezegd dan gedaan. Granvelle is dan wel verdwenen, dat betekent nog niet dat de gerformeerden opeens vrij spel hebben. De grootste ketters en de luidste roepers moeten er nog altijd aan geloven. Zo wordt op 1 juli 1564 Christoffel Fabritius, een hervormde predikant, gearresteerd en enkele dagen later naar de brandstapel geleid. 's Avonds en 's nachts wordt er voor de gevangenis betoogd en worden er psalmzangen aangeheven.

In de zomer van 1564 is het voor iedereen wel duidelijk. Het stijve en orthodoxe katholicisme van Filips krijgt, zelfs ondanks de tijdelijke versoepelingen, hoe langer hoe meer moeite om nog een vuist te maken tegen de nieuwe religieuze wind die over de Nederlanden jaagt. Margaretha Van Parma weet eigenlijk van geen hout pijlen maken. En haar raadgevers, de hoge edelen evenmin.

De 16de en 17de eeuwse kroniekschrijvers waren voor Jeroen bij het schrijven van Wildevrouw van onschatbare waarde. Maar één van die kronieken steekt er toch boven uit. Het Antwerpsch Chronykje. Daarin staat onder meer het volgende geschreven :

"Den winter van 1564-1565 was soo fel en koudt als oyt mensch hadde gevoelt, het vroos tien weken langh soo dat men ‘tAntwerpen van den tweeden kersdag to op Dry Koninghen dach van ’t jaer 1565 over de Schelde te voet en te peerd rysde…”

De dichtgevroren Schelde stemt de Antwerpenaren aanvankelijk vreugdevol. Er wordt zelfs een kermis georganiseerd op de toegevroren Schelde. Het is een gebeurtenis die uitgebreid beschreven wordt in Wildevrouw, en de inspiratie daarvoor moest niet ver gevonden worden. Joris Hoefnagel heeft het tafereel immers prachtig getekend.
De winter van 1564 op 1565, brengt overigens meer leed dan vreugde. Want de winter blijft maar duren. De stalletjes op de bevroren schelde verliezen hun aantrekkingskracht. Door de dichtgevroren Schelde bereikt vrijwel niets de stad nog. De voedselprijzen blijven maar stijgen. Door de wanhoop wordt er roekeloos gestolen. Duistere straten worden door het welstellend volk vermeden uit schrik door een groep van armoezaaiers te worden bedreigd. De argwaan tegen minderheidsgroepen neemt toe. Vooral zigeuners en joden worden daarbij geviseerd.

Wat de reputatie van de joden ook niet ten goede komt is het feit dat ze in het verleden vaak in verband werden gebracht met uitbraken van de pest. Ook in de 16de eeuw steekt de pest nog regelmatig de kop opsteken.

Met de komst van de lente kondigt zich alweer een nieuw probleem aan. Door een oorlog in de Oostzee tussen Denemarken en Zweden, wordt de aanvoer van goederen, waaronder het zo belangrijke graan, opnieuw zwaar bemoeilijkt. De graanprijzen stijgen dit keer naar exorbitante hoogtes, mede door de schuld van de speculanten. De stad, verantwoordelijk voor het aankoopbeleid van het graan blijft duidelijk in gebreke. Wanneer een tijdje later duidelijk wordt dat ook de eigen oogst dreigt te mislukken is het hek helemaal van de dam. 
Dit is natuurlijk een situatie die niet lang houdbaar is. En wie dat beter dan wie ook begrepen heeft, is de regentes Margaretha van Parma. Een dreigende hongersnood bovenop al die religieuze spanningen, dat is een tikkende tijdbom. En ze neemt een verstandige beslissing : op 25 september kondigt ze een uitvoerverbod op graan af. En tegelijkertijd verklaart ze alle speculatieve graantransacties strafbaar.
Maar het was voor iedereen duidelijk dat het toch vooral het stadsbestuur was dat tekort geschoten was in deze crisis. Een stadsbestuur dat in het verleden ook wel eens corrupt was gebleken. 

1564 is ook het jaar waarin het stadhuis wordt voltooid. Maar met de financiering ervan was men al een jaar eerder gestart. En ook daar hangt een zweem van corruptie rond...
 

De Wereld van Wildevrouw met Jeroen Olyslaegers

In deze 5-delige serie schetst auteur Jeroen Olyslaegers het decor van zijn roman ‘Wildevrouw : het 16de-eeuwse Antwerpen. Het is een tijd waarin de stad haar ‘Gouden Eeuw’ beleeft. In korte tijd is ze uitgegroeid tot één van de belangrijkste handelsmetropolen van Europa.Maar er heerst tegelijk een grote onrust. De streng Katholieke vorst Filips II die over de ‘Spaanse Nederlanden’ de plak zwaait, tracht met de inquisitie een vuist te maken tegen deze ‘stad van gekken’ waar de gereformeerden alsmaar meer voet aan de grond krijgen. De hoog oplopende spanningen zullen uiteindelijk leiden tot de beeldenstorm.

Samen met ‘Beer’, het hoofdpersonage uit zijn roman, tracht Jeroen deze gedoemde stad te doorgronden en tracht hij in het hoofd te kijken van de sleutelfiguren uit zijn roman : zoals de kunstenaars Pieter Bruegel en Joris Hoefnagel, stadhouder Willem van Oranje, kardinaal Granvelle, cartograaf Abraham Ortelius, drukker Willem Silvius, en astroloog John Dee, de Merlijn van zijn tijd!

De stem van Beer wordt vertolkt door acteur Stefaan Degand

Productie: Rolly Smeets en Annick Lesage

Mailen kan via wildevrouw@klara.be.