Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een fastueus feest om te lezen

Een fastueus feest om te lezenKunst & Cultuur

Christophe Vekeman heeft er niks op tegen om binnen te blijven. Hij genoot de voorbije dagen van een uitstekend boek: een bundel satirische verhalen van Cyriel Buysse, verzameld door Joris Van Parys.

In deze bundel leren we een andere kant van Cyriel Buysse kennen.

Samen met Paul van Ostaijen en Willem Elsschot vormt Cyriel Buysse (1859-1932) het trio Vlaamse schrijvers dat in de negentiende eeuw geboren is maar desondanks vandaag nog steeds op betrekkelijk ruime schaal wordt gelezen. In tegenstelling dan weer tot de twee andere genoemden schreef Buysse werk van een doorgaans weinig stads karakter, dat zich veelal afspeelt op het Vlaamse platteland en dat niet zelden wordt bevolkt door potige boeren die bepaald niet de gewoonte hebben lang te aarzelen de vuist te laten neerdalen ter tafel wanneer op diezelfde tafel ’t warm eten niet bijtijds blijkt opgediend te worden door moeder de vrouw. Werk van naturalistisch allooi, dat qua thematiek en strekking doet denken aan dat van de twaalf jaar jongere Streuvels, en dat pleegt te baden in wat je ‘een Permeke-sfeer’ zou kunnen noemen. Denk aan een toneelstuk als Het gezin van Paemel of aan romans als Het recht van den sterkste of Schoppenboer.

Buysse zelf, echter, was allesbehalve van boerenkomaf, en kwam al helemaal niet ter wereld in de lagere sociale klassen van zijn tijd. Zijn vader was fabrieksdirecteur, en later zou Buysse een Haagse weduwe huwen die frappant goed in de slappe was zat en met wie hij tijdens de Eerste Wereldoorlog in de beau monde van Den Haag vertoeven zou.

De te Nevele geboren schrijver, die in de loop der jaren in Afsnee, nabij Gent, kwam te wonen, waar hij ook zou overlijden, wist dus waarover hij het had toen hij de verhalen en columnachtige teksten vervaardigde die nu door gelauwerd Buyssebiograaf Joris van Parys verzameld zijn in In betere kringen. Satirische verhalen van Cyriel Buysse en die, twee uitzonderingen daargelaten, na hun publicatie in tijdschriftvorm – in Nederlandse bladen als Haagsche Post en De Telegraaf – uitsluitend in boekvorm het licht zagen in het zevendelige Verzameld werk.

Cyriel Buysse

De meeste verhalen in de bundel stammen uit de jaren tien en twintig van de vorige eeuw, toen Buysse sowieso wat satirischer uit de hoek kwam, soms, dan voorheen – denk aan de novelle Tantes uit 1924 –, maar het openingsverhaal dateert van 1899. Tevens is ‘Monsieur Hardamour’, zoals het getiteld is, veruit het langste van alle verhalen, mitsgaders het allerbeste.

Op weg van zijn buitenhuis aan zee naar Zwitserland teneinde daar gedurende enkele dagen een potentiële echtgenoot voor zijn dochter te keuren, beslist het puissant rijke titelpersonage eerst nog even aan te wippen in zijn huis dat aan zijn fabriek paalt. Meer bepaald wil hij nog even zijn brandkast bezoeken, een stalen kamer met wanden ‘zwaar en sterk als de pantserplaten van een oorlogschip’ die vier meter op vier meet.

Bij middel van een haak die in een ring’ past laat hij, eenmaal binnengetreden, de deur op een kier staan, en als vervolgens een onhandige beweging zijnerzijds ertoe leidt dat de deur onverhoopt ‘toeknakt, met een korte veersprong van het slot’, brengt dat aanvankelijk louter teweeg dat Hardamour verveeld brommend ‘Sacrédie!’ uitbrengt. Hij heeft immers zijn sleutel bij zich.

Wanneer hierop blijkt, evenwel, dat de sleutel onverzettelijk in de deur vast komt te zitten, ‘als in een muur’, begint er zich algauw iets van paniek in het binnenste van de rijkaard te roeren. Eerst is hij alleen nog bang dat hij zijn maîtresse Valerie niet meer zal kunnen bezoeken alvorens de trein te nemen, daarna vreest hij hoe dan ook de trein te zullen missen, en ten slotte dringt het eindelijk tot hem door: ‘hij zat levend in zijn brandkast opgesloten als in een ijzeren graf’.

Onversneden leesplezier!

Buysse weet de stap voor stap oplopende angst en wanhoop van de man schitterend op de lezer over te brengen, en na een tijdje begin je zelfs het zuurstofgebrek en de keelpijn van het vele schreeuwen waaraan Hardamour ten prooi is aan den lijve te voelen, zodat je net als hij op een bepaald moment een jaar van je leven zou willen geven, bij wijze van spreken, in ruil voor een half glas water.

Ligt de symboliek er met dit alles – bijvoorbeeld wanneer blijkt dat Hardamours geld hem zelfs niet kan helpen om er de raampjes van het kluisvertrek mee in te gooien – niet een beetje te dik op? Ik had er persoonlijk geen enkele last van.

In andere, veel kortere verhalen, bijvoorbeeld ‘De held en de graaf’ uit 1920, laat Buysse zijn verontwaardiging omtrent allerhande sociale wantoestanden misschien wél net iets te veel de vrije loop om goed te zijn, maar zijn schitterende schrijfstijl en gevoel voor ironie slagen er gelukkig altijd in, overigens zonder al te veel moeite, de balans richting het onversneden leesplezier te doen kantelen. Trouwens, in het prachtige ‘Pension de famille’ uit 1929 neemt hij niet zozeer de bourgeoisie onder schot, maar etaleert Buysse juist op hoogst benauwende wijze het afgunstige karakter van de kleinburger. En zo wordt in In betere kringen, geheel overeenkomstig het loon dat zij dubbel en dwars verdienen, met ronduit álle mensen de draak gestoken.

Christophe Vekeman

'In betere kringen. Satirische verhalen van Cyriel Buysse' is verschenen bij Houtekiet
Samengesteld en toegelicht door Joris Van Parys

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram