Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een garçonne fatale

Een garçonne fataleKunst & Cultuur

Veelzijdige schrijfster Annemarie Schwarzenbach geeft blijk van een genderneutraliteit avant la lettre. Christophe Vekeman gaf haar onstuimige wereld een kans.
©

Annemarie Schwarzenbach aan het mijmeren over haar bewogen leven

De naam Annemarie Schwarzenbach kwam ik voor het eerst tegen in het werk van Carson McCullers, die haar tweede roman, Reflections in a Golden Eye, aan de Zwitserse schrijfster opdroeg en tot over haar oren verliefd was op haar.

Schwarzenbach kon de liefde van haar Amerikaanse collega niet beantwoorden, maar wist zelf goed genoeg hoe pijnlijk onbeantwoorde minnegevoelens soms kunnen wezen: op haar beurt had zij het lange tijd – en eveneens tevergeefs – flink te pakken voor Erika Mann, dochter van Thomas, die toen hij Schwarzenbach voor de eerste keer ontmoette schijnt te hebben opgemerkt: ‘Merkwaardig, als u een jongen was, dan zou u toch zeker voor buitengewoon knap doorgaan.’

En inderdaad, het moet gezegd, alle portretfoto’s die er van de ten gevolge van een fietsongeluk niet ouder dan vierendertig geworden, in 1942 overleden Schwarzenbach bestaan – en dat zijn er niet weinig – getuigen van de fascinerende, door en door androgyne pracht van deze schrijfster, journaliste, fotografe, onvermoeibare autoreizigster, archeologe, suïcidale drankjunkie, promiscue morfineverslaafde, nachtraaf en, kortom, zeer tot de verbeelding sprekende persoonlijkheid.

Annemarie Schwarzenbach

Geen wonder dat er sinds de herontdekking van haar werk en leven in 1987, een kleine halve eeuw na haar dood dus, zoveel geschriften – onder andere niet minder dan zes (6) biografieën – aan haar zijn gewijd. Alleen al aangaande haar kindertijd, waartijdens zij met goedkeuring van haar voorts erg tirannieke moeder zichzelf bij voorkeur ‘Fritz’ liet noemen en waarin zij opgroeide in een Zwitsers highsocietygezin dat zowel door Hermann Hesse als door Rudolf Hess werd bezocht, valt er honderduit te vertellen, lijkt het. Maar is haar eigen werk even interessant?

Haar eerste roman verscheen in 1931, haar tweede boek twee jaar later – en het is dit werkje dat nu voor het eerst in het Nederlands is vertaald onder de titel Lyrische novelle. Het betreft het verslag van een zeer problematische liefde voor een variétézangeres die Sibylle heet en die het hoofd van de ik-figuur zodanig op hol brengt dat het aan het levensgevaarlijke grenst.

Op een bepaald moment, bijvoorbeeld, wanneer de verteller dood- en doodmoe is zonder dat de jongeman van Sibylle toestemming krijgt om te gaan slapen, maant zij hem niet zonder zelfkennis aan: ‘Je houdt het wel uit. Het is heel goed voor je om eens tegen je verstand in te leven. Ik weet dat ik niet echt gemakkelijk ben.’

Schwarzenbach heeft na verschijning van de novelle te kennen gegeven dat de jongeman in de ik-rol ‘eigenlijk’ een jonge vrouw – lees: Annemarie Schwarzenbach zelf – is, en inderdaad is masculien nu niet bepaald het eerste adjectief dat je zou associëren met deze koortsige, vertwijfelde jachthater, ‘erotisch verslaafd en kwetsbaar als een puber’.

de gouden raad van Sibylle om ‘eindelijk eens’ te ‘leren dat er belangrijkere dingen zijn dan een goede reputatie’…

Dan is Sybille een ander paar mouwen: haast even aantrekkelijk en onweerstaanbaar als, opnieuw, Annemarie Schwarzenbach zelf, en in het bezit van een ‘kenmerkend diepe, kalmerende stem’, ziet zij ‘er prachtig uit, als een gotische engel, maar een beetje jongensachtiger door haar smalle heupen.’ ‘De mensen zeggen dat Sibylle een koude vrouw is,’ luidt het. ‘Ze heeft zonder twijfel al een paar mensen geruïneerd.’ Een echte femme fatale dus, al is de omschrijving garçonne fatale hier duidelijk een pak toepasselijker…

Want daarover lijkt de novelle in de eerste plaats te gaan: het even vage als avontuurlijke grensgebied tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid, en de manier waarop de wereld aankijkt tegen mensen die dit domein bewandelen of verkennen.

Mensen die in onderhavig thema sterk geïnteresseerd zijn, kunnen om Lyrische novelle niet heen, en doen er goed aan een en ander te lezen met de nodige biografische gegevens betreffende Annemarie Schwarzenbach in het achterhoofd. Anderen, die het in het leesleven louter te doen is om de literaire kwaliteit van het boek in hun handen, zullen de novelle gerust kunnen missen, al missen zij dan ook wel de gouden raad van Sibylle om ‘eindelijk eens’ te ‘leren dat er belangrijkere dingen zijn dan een goede reputatie’…

Christophe Vekeman

 

'Lyrische Novelle' van Annemarie Schwarzenbach is verschenen bij Bibliodroom

Uit het Duits vertaald door Marijke Vermeulen

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram