Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een ode die wat mager uitvalt

Een ode die wat mager uitvaltKunst & Cultuur

Christophe Vekeman had torenhoge verwachtingen: zijn lievelingsauteur( Michel Houellebecq) schreef een boek over zijn lievelingsfilosoof (Arthur Schopenhauer). Werden die verwachtingen ingelost? Wel ...
De Arbeiderspers

Michel Houellebecq, In aanwezigheid van Schopenhauer

Dat Michel Houellebecq met heel wat andere topschrijvers als Gerard Reve en Willem Frederik Hermans, Tolstoi en Toergenjev, Joris-Karl Huysmans en Marcel Proust gemeen heeft dat hij een grote liefde koestert voor het werk van de Duitse ‘filosoof van het lijden’ Arthur Schopenhauer, zal elke bewonderaar van hem wel bekend zijn.

De naam Schopenhauer valt veelvuldig in zijn in boekvorm gepubliceerde briefwisseling met Bernard-Henri Lévy, maar ook in romans als Platform en vooral Mogelijkheid van een eiland. De vertaling van Houellebecqs romandebuut De wereld als markt en strijd refereerde met toestemming van de auteur nadrukkelijk aan Schopenhauers hoofdwerk 'De wereld als wil en voorstelling', waarvan het eerste deel in 1818, het tweede in 1844 verscheen, en zijn bundel confrontaties en bespiegelingen De koude revolutie eindigt met een van 2002 daterend interview door vertaler Martin de Haan waarvan Houellebecqs slotwoorden zijn: ‘ik werk aan een commentaar op Schopenhauer. Er komen geen personages in voor.’

Het is dit commentaar, wellicht voltooid in 2004 of 2005, dat nu na al die tijd ten langen leste het licht ziet onder de voorts vrij gloedloze titel In aanwezigheid van Schopenhauer. Een lijvig werkstuk is het bepaald niet geworden: het boekje van binnenzakformaat telt eenennegentig bladzijden, en het eerste derde ervan wordt in beslag genomen door een voorwoord van de reeds genoemde De Haan, die wijst op de vanzelfsprekende verwantschap tussen beide grootheden: ‘Ook voor Houellebecq zijn leven en lijden synoniem’.

Wie houdt van Houellebecq, zal ruimschoots aan zijn trekken komen.

Kan lezing van het boekje dit lijden verlichten?

Voor hardcore fans van Houellebecq zal dit gegarandeerd buiten kijf zijn, deels omdat zijn essay eens te meer bijdraagt aan een beter begrip van zijn pessimistische maar tevens zeer gevoelige wereldbeeld en levensvisie, deels omdat de bijzondere mengeling van aan agressie grenzende baldadigheid, zelfrelativering en zelfmedelijden die zo typisch is voor Houellebecq zich ook hier weer overvloedig opmerken laat, bijvoorbeeld in een passage als ‘ik neig vaak naar de conclusie dat er op intellectueel vlak sinds 1860 niets meer is gebeurd. Het gaat je op den duur de keel uithangen om midden in een tijdperk van middelmatigen te leven, vooral wanneer je jezelf niet in staat acht het niveau omhoog te halen. (…) ik weet vrijwel zeker dat ik betere romans zou voortbrengen als het denken om me heen wat rijker was.’

Wie houdt van – of nog maar geïnteresseerd is in – Houellebecq, kortom, zal ruimschoots aan zijn trekken komen. De vraag is dan nog wel of dit commentaar ook een must vormt voor wie voornamelijk een hart voor Schopenhauer zelf – of voor filosofie in het algemeen – heeft…

Houellebecq stelt zich aan het begin van zijn geschrift tot doel om aan de hand van zijn favoriete passages aan te tonen waarom grote dankbaarheid jegens de filosoof zo gepast is, en inderdaad blijkt zijn bewondering dermate groot te zijn dat hij Schopenhauer minstens even vaak aan het woord laat als zichzelf. De doorgewinterde Schopenhaueriaan krijgt op die manier een boel hem allang bekende fragmenten uit voornamelijk 'De wereld als wil en voorstelling' voorgeschoteld, terwijl de laat ons zeggen ‘toekomstige liefhebber’ een introductie wordt geboden tot dat zo grootse denksysteem van deze geniale wijsgeer en bijvoorbeeld de befaamde blinde Wil die Schopenhauer als de gigantische maar tevens onbestemde drijfveer achter ronduit alles zag aanschouwelijk gemaakt ziet aan de hand van de zwaartekracht, ‘waarvan het permanente streven tezamen met de duidelijke onmogelijkheid van een einddoel in het oog springt’.

Michel Houellebecq

De interessantste aantekeningen maakt Houellebecq zelf wanneer hij het over kunst heeft, kunst die volgens Schopenhauer de mens tijdelijk uit de ketenen van de voornoemde blinde Wil kan verlossen dankzij de belangeloze aanschouwing en de gave van de kunstliefhebber zich ‘te verliezen’ in het schilderij, het boek of het muziekstuk waaraan hij bezig is zich te laven. Schopenhauers esthetische principes, volgens dewelke schoonheid geen eigenschap is die sommige objecten in de wereld bezitten en andere weer helemaal niet, zodat schoonheid ook nooit ten gevolge van technische vaardigheden verschijnen kan, hebben rechtstreeks het pad geëffend, stelt Houellebecq, voor de readymades van Marcel Duchamp – om maar te zeggen hoe vernieuwend zijn ideeën waren en hoe concreet zijn invloed moet worden genoemd.

Ook de koppeling tussen de instinctieve wijze waarop volgens Schopenhauer de ware kunstenaar per definitie te werk gaat en de moeilijkheden die hij ondervindt om tijdens interviews woordelijk door te dringen tot de kern van zijn kunst, is het lezen en het overwegen waard, net als zijn stelling dat het latere werk van de oude Schopenhauer en met name de Bespiegelingen over de levenswijsheid uit zijn Parerga en paralipomena ‘het briljantste, toegankelijkste en grappigste dat hij heeft geschreven’ is. Maar al met al is Houellebecq toch net iets te karig met originele inzichten met betrekking tot het werk van Schopenhauer om dit boekje aan te raden boven bijvoorbeeld bloemlezingen als De wereld een hel, en ook aan pakweg het essay dat Thomas Mann – nog zo’n bewonderaar – in 1938 publiceerde over Schopenhauer, kan deze goedbedoelde ode waarlijk niet tippen.

Christophe Vekeman

'In aanwezigheid van Schopenhauer' van Michel Houellebecq is verschenen bij De Arbeiderspers.
Uit het Frans vertaald door Martin de Haan

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts nodigen een ‘guest of honour’ uit en laten ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram