Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een ode van Pieter Bergé aan Reinbert de Leeuw

Een ode van Pieter Bergé aan Reinbert de LeeuwKlassieke muziek

De Nederlandse dirigent-componist-pianist Reinbert de Leeuw is vorige vrijdag overleden. Hoogleraar musicologie Pieter Bergé was de promotor van zijn eredoctoraat en blikt terug op zijn leven en werk.
Afbeelding van uitreiking eredoctoraat Reinbert de Leeuw© Quinten Evens, KU Leuven

Uitreiking eredoctoraat Reinbert de Leeuw

Vorige vrijdag overleed de Nederlandse dirigent-componist-pianist Reinbert de Leeuw. Wie hem recent nog aan het werk zag, zal daarover niet zeer verbaasd zijn. De Leeuw was zo aan het verinnerlijken dat hij nauwelijks nog een lichaam leek te hebben. Dat afscheid van het aardse was al jaren aan de gang. Toen hij in 2016 een eredoctoraat kreeg aan de KU Leuven, maakte hij zich bijvoorbeeld amper zorgen over de aanstaande Schönberg- en Satieconcerten, maar wel over de bijhorende feestlunch. Hij kreeg zenuwen van het idee dat het ‘te veel’ zou zijn. De kok deed zijn uiterste best om hem een discreet bordje voor te schotelen, maar tevergeefs. De Leeuw plukte er een garnaal en een kerstomaatje uit, en verontschuldigde zich vervolgens om buiten enkele trekken te gaan nemen aan een half brandende sigaret. Hoe erkentelijk hij ook was, alle plichtplegingen en procedures voelden voor hem vooral aan als tijdverlies.

De Leeuw beleerde niet maar enthousiasmeerde. Hij blies niet van de hoge toren. Maar hij kwam beneden de deur open doen.
Pieter Bergé

Muzikaal vertelgenie 

De Leeuw ademde muziek, hij inhaleerde ze tot in het diepste van zichzelf – vooral nieuwe muziek. Die wilde hij ontdekken tot op het bot; uitdiepen en uitvoeren, en vooral delen met anderen. Kennis, vakmanschap en overgave waren daarbij zijn handelsmerken, onvoorwaardelijk en ondanks alle onbegrip, weerstand of (– de ergste vijand! –) onverschilligheid. Waarin hij geloofde, was waarheid voor hem; niet uit eigenwaan maar puur uit passie.

Een uitzonderlijke troef daarbij was zijn meeslepende verteltalent. Eigenlijk kon hij niet zwijgen over de muziek die hij liefhad. Memorabel in dat verband zijn zeker zijn talrijke gesprekken interviews met (destijds nog vaak onbekende) grootmeesters. Zodra hij hen aansprak, verdwenen hij samen met hen in de muziek. Hij was een dienaar die op voet van gelijkheid stond met wie hij wilde dienen. Telkens weer een zielsgenoot. Soms flakkerde daarbij ook een heerlijk vleugje jongensachtig enthousiasme op alsof het voor hem een gunst was om in die nieuwe werelden te worden toegelaten.

Als hij vertelde over een volslagen onbekende componist begon je van diens muziek te houden nog voor je een noot gehoord had. Voor duizenden muzikanten en liefhebbers heeft hij repertoires ontsluierd, gewoon door zijn liefde zo genereus met hen te delen. Maar ook over oude meesters kon De Leeuw lyrisch zijn; soms kon hij minutenlang spreken over één noot, zonder een spatje spot of ironie. Hij klonk ook nooit betuttelend. 

De Leeuw was een van die uitzonderlijke muzikanten voor wie nieuwe muziek geen probleem maar een evidentie was. De klassieke vooroordelen over nieuwe muziek ontkrachtte hij zonder moeite, gewoon door ze zo ongecompliceerd uit te voeren en liefdevol te bespreken. Opvallend daarbij waren zijn trouw en toewijding. In zijn loopbaan van zowat zestig jaar keerde hij zich zichtbaar af van het obligate ‘groeten’ na een stuk. Voor hem voelde dat ‘buigen’ onnatuurlijk aan, alsof hij ging lopen met de lof die eigenlijk de componisten toekwam. Vaak hield hij daarom de partituur voor zijn gezicht, als een schaamlapje; en misschien ook een beetje als een vingerwijzing naar een publiek dat al te onbezonnen de pianist of de dirigent bejubelde.

 

Hij noemde zichzelf “erger dan compromisloos”. Dat was hij ook. Zowel in zijn artistieke idealen als in zijn uitvoeringen.
Pieter Bergé

Boegbeeld van de nieuwe muziek

De Leeuw wist wat hij deed, en ook waarom. Tijdens zijn leven zocht hij meer dan eens de controverse op. Met een zekere gretigheid stond hij op de barricades van de avant-garde. Voor de kunst en de goede zaak natuurlijk: tegen de sclerosering van het muziekrepertoire, tegen de suffe verburgerlijking van de concertcultuur, voor de bouw van concertruimtes die rekening hielden met de eigenheid van nieuwe muziek, voor de ontwikkeling van een breed en dynamisch cultureel bewustzijn. Hij lag graag dwars als het om zijn idealen ging; hij noemde zichzelf “erger dan compromisloos” en dat was hij ook – zowel in zijn artistieke idealen als in zijn uitvoeringen.

Wat dat laatste betreft zijn vooral zijn uitvoeringen van de pianowerken van Satie legendarisch geworden. Hij speelde die zo traag dat het onredelijk leek, maar de muziek legde iedereen het zwijgen op. Het was alsof er iets gebeurde dat onbevattelijk was, maar tegelijk noodzakelijk. En dat is precies wat er zo vaak gebeurde: wanneer hij Schönbergs Pierrot Lunaire bracht met een precisie, speelsheid en gemak die je eigenlijk niet voor mogelijk hield; wanneer hij de koppige muziek van Oestvolskaja door de kamer hamerde tot je er bang en achterdochtig van werd; of wanneer hij Liszts Via Crucis zo genadeloos uitpuurde dat je uiteindelijk aan je ongeloof begon te twijfelen. Een mens zou toch voor minder durven applaudisseren?

Zijn laatste cd en nalatenschap

De laatste jaren vond De Leeuw steeds meer vrede in de onwaarschijnlijke schoonheid van de grote meesterwerken, ongeacht of die nu van Bach, Schönberg, Kurtag of Oestvolskaja waren. Heel recent nog nam hij een een allerlaatste cd op, samen met het Vlaamse kamermuziekensemble Het Collectief. De keuze viel op Das Lied von der Erde van Gustav Mahler, in een instrumentatie van De Leeuw zelf. Het laatste lied van die cyclus heet Abschied en is een van de aangrijpendste halve uren uit de Westerse muziekgeschiedenis. Het lied kent eigenlijk geen einde: de tekst luidt “ewig-ewig” en de muziek weigert zich helemaal neer te leggen. Daardoor verdwijnt alle tijdsbesef – kennelijk het ideale moment voor Reinbert de Leeuw om onsterfelijk te worden.

Die onsterfelijkheid heeft De Leeuw evenwel niet helemaal zelf in handen. Die hangt eerder af van de manier waarop wij met zijn erfenis zullen omspringen. De Leeuw zou allicht de eerste geweest zijn om die in geen geval te beperken tot de muziek en opnames die hij maakte. Minstens even belangrijk was zijn permanente strijd om ‘hedendaagsheid’ een volwaardige plaats te geven in onze eigentijdse cultuur; om niet te beleren, maar te inspireren; om kunst niet te conformeren aan de markt maar om haar de mogelijkheid te geven om wars van de winst te overtuigen; om moed aan te moedigen; om niet te verzanden in een cultuur van herhaling maar om impulsen te geven aan vernieuwing, risico en creatie – “Ewig, ewig”.


Er is dus werk aan de winkel om Reinbert de Leeuws nalatenschap te geven wat haar toekomst. Zelf zit hij weerom niet te wachten op applaus, maar eerder op daadkracht, engagement, cultuurmoed en inspiratie. Wie zich geroepen voelt, is uitverkoren.

Espresso

Espresso, uw ochtendradio met pit! Ontwaak met rustige muziek, blijf op de hoogte van het culturele leven in Vlaanderen en ontdek wat Klara vandaag voor u in petto heeft.

Presentatie: Clara De Decker / Greet Samyn

Samenstelling: Ilya Lisser / Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via espresso@klara.be

Elke weekdag van 06 tot 09 uur en in het weekend van 07 tot 10 uur via Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 24 uur lang te herbeluisteren via de site en de app.