Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een te negeren boek met aardige passages

Een te negeren boek met aardige passagesKunst & Cultuur

Christophe Vekeman vindt Het Diepe Zuiden van Paul Theroux geen hoogvlieger.
Cover van Het Diepe Zuiden van Paul Theroux

Paul Theroux, Het Diepe Zuiden, Atlas Contact

Paul Theroux, bekend van romans als The Mosquito Coast en reisrelazen als The Great Railway Bazaar, wordt in april vijfenzeventig jaar, en als zovele oude mannen voelt hij zich nog ontzettend jong. Dat laatste beweert hij tenminste met veel stelligheid in zijn nieuwe boek, Het diepe Zuiden, waarin hij verslag uitbrengt van vier seizoenen die hij doorbracht in Amerikaanse staten als South Carolina, Alabama, Mississippi en Arkansas, – staten waar hij wonderlijk genoeg nog nooit eerder geweest was, zoals ook blijkt uit het motto van Het diepe Zuiden, een citaat uit een eerder boek van hemzelf: ‘Op de rode kleiwegen van de Afrikaanse bush, te midden van arme, veronachtzaamde mensen, dacht ik vaak aan de armen van Amerika, die op precies dezelfde manier een even ongewis bestaan leiden langs de achterafwegen in het diepe Zuiden (…) – mensen die ik alleen uit boeken kende, zoals ik voorheen ook de Afrikanen had gekend (…)’. In dit motto ligt in zekere zin de mislukking van het gehele boek reeds besloten.

Waar anderen zich immers, of zij nu zelf uit het Zuiden afkomstig zijn of juist van de andere kant van de wereld, door ‘Dixie’ hogelijk gefascineerd weten omwille van het ongrijpbare mysterie dat dit gebied aankleeft, omwille van de moeilijk te definiëren raadselachtigheid van deze moerassige, vaak als spookachtig omschreven streek en omwille van de specifieke, fanatieke karaktertrekken van de ondoorgrondelijke zuidelijke bevolking, blijkt Paul Theroux van geen mysterie of raadselachtigheid te willen weten, maar heeft hij integendeel dus al op voorhand, nog voordat hij ook maar een voet bezuiden de Mason-Dixon Line gezet heeft, een welomlijnd beeld van wat hij daar gaat aantreffen. De vergelijking tussen Afrika en de armoede in het Zuiden komt overigens een keer of tien à vijftien terug in het boek, wat nog vaker is dan het aantal keren dat Theroux ons mededeelt zich ronduit piep te voelen.

Treinsporen, foto van Steve McCurry uit het boek Het Diepe Zuiden
Treinsporen, foto: Steve McCurry

Theroux gaat in Het diepe Zuiden op zoek naar schrijnende toestanden, verval en armoede, en dat vindt hij uiteraard ook allemaal. Iedereen weet dat bijvoorbeeld Mississippi de zwartste én armste staat van heel Noord-Amerika is, maar Theroux doet alsof hij een soort van pionier is die zijn lezers iets heel nieuws vertelt. Minder benieuwd naar het mysterie van het Zuiden dan naar de bevestiging van belegen clichés, bezoekt hij bijvoorbeeld wapenbeurzen waar hij zonder ook maar één sterk verhaal op zak van weerkeert. Het meest sensationele wat hij dienaangaande weet te vertellen is: ‘Geen mens ter wereld – of in elk geval niemand die ik ooit had gezien – is beleefder dan iemand bij een wapenbeurs; geen mens die sneller klaarstaat met een glimlach, die toeschietelijker is.’ 

Landbouwer in Alabama rust uit na lange werkdag
Ernest Cox, landbouwer, in de vooravond na een lange werkdag tijdens de oogst, in de buurt van Marvel, Alabama. Foto: Steve McCurry

Hij schildert het Zuiden af als een plek die als geen andere nog steeds gedomineerd wordt door racisme, maar van de tientallen mensen met wie hij eindeloos praat, bladzijde na bladzijde, is er, afgezien dan van een zwarte hysterica en een oude blanke gek, niemand die van racisme kan worden verdacht. En toch vindt Theroux ze blijkbaar allemaal de moeite waard, deze ontmoetingen met mensen die heel dikwijls niets te zeggen hebben, en brengt hij er minutieus verslag over uit, zoals hij daarnaast niet schroomt om het voortdurend te hebben over wat er op de radio zoal te horen valt, hoe het weer is et cetera. Eigenlijk doet hij in dit boek nog het meest denken aan iemand die de gewoonte heeft om driemaal daags zijn eten te fotograferen en vervolgens het kiekje op Facebook te posten. 

Verlaten straat in de Amerikaanse staat Mississippi
Late namiddag in Natchez, Mississippi, Foto: Steve McCurry

Toch is het niet allemaal kommer en kwel, toch vallen er ook een aantal heel aardige passages aan te stippen, en dat zijn de essayistische gedeelten in dit boek, waarin Theroux zich bijvoorbeeld buigt over ‘het taboewoord nigga’, waarin hij nadenkt over het schrijverschap en de romans van William Faulkner, of waarin hij zich boos maakt over de – zijn woorden – achterbakse en hypocriete, opportunistische en racistische persoonlijkheid van Bill Clinton, zelf uit Arkansas afkomstig, die ooit het Ku Klux Klanlidmaatschap van een senator trachtte te vergoelijken door erop te wijzen dat de man gewoon stemmen had willen ronselen.

Maar als hij vervolgens zowat de gehele Zuiderse literatuur, inclusief het werk van Flannery O’Connor, Truman Capote, William Faulkner, Carson McCullers en Harper Lee, afserveert op basis van het feit dat de betreffende boeken niet voldoende over de rassenstrijd gaan, verliest ook zijn uitval naar Clinton toch weer aan kracht, en kan je als lezer niet anders dan wat hij over de zuidelijke fictie zegt op zijn eigen geschrift te betrekken: ‘negeer de boeken en ga erheen’. 

Christophe Vekeman

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts nodigen een ‘guest of honour’ uit en laten ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram