Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Een tienertijdschriftentaaltje en een theekransbabbeltoon

Een tienertijdschriftentaaltje en een theekransbabbeltoonKunst & Cultuur

Het dikke boek van Maaike Meijer over dichteres Fritzi Harmsen van Beek werd tijdens het lezen alleen maar dikker, stelde Christophe Vekeman wanhopig vast.
De Bezige Bij

Maaike Meijer, Hemelse mevrouw Frederike

Waar we dit Pompidouseizoen begonnen zijn met de bespreking van een flink uit de kluiten gewassen literair portret, geschreven door Mirjam van Hengel, van Remco Campert, daar sluiten wij het af met de niet minder lijvige biografie van Camperts tweede vrouw, met wie hij trouwde in 1967 en uit wier mond hij, al naargelang van wie het vertelt, daags voor hun huwelijk hetzij door middel van een in woede naar haar aangelaat gegooide asbak, hetzij brutaalweg met de blote vuist twee voortanden verwijderde.

Haar naam was voluit Frederike Martine ten Harmsen van der Beek, maar ze zou bekend worden, tot haar eigen afschuw, onder de voornaam Fritzi. Deze bekendheid dankte zij aan het boek waarmee zij in 1965 op uiterst markante wijze debuteerde, Geachte Muizenpoot en achttien andere gedichten, maar ook aan het feit dat zij door de wereld werd gezien als de ‘koningin van de bohème’ en later ook wel ‘de flodderdiva van de jaren zestig’ genoemd werd. Het landgoed dat zij in de genoemde periode bewoonde heette ‘Jagtlust’ en zou de geschiedenis ingaan als een wellustoord waar alles kon en ook daadwerkelijk gebeurde, en waar de stroom alcohol ondanks de voortdurende armoe van zowat iedereen die er over de vloer kwam nimmer de stilstand bereikte. En met ‘iedereen’ bedoel ik dan, om er maar een paar te noemen, naast uiteraard Remco Campert de jonge Cees Nooteboom, Gerard Kornelis van het Reve, de uit het werk van Reve bekende kunstschilder Frans Pannekoek, Ramses Shaffy, Anton Koolhaas, Judith Herzberg et cetera.

Toch is het juist deze sfeer van losgeslagen excessiviteit, zo onlosmakelijk verbonden met de mythe van ‘Fritzi’ Harmsen van Beek, die biografe Maaike Meijer danig tegenstaat en die zij in Hemelse mevrouw Frederike wenst te lijf te gaan en rechtzetten. Meijer wil ‘terug naar haar werk’, dat zij, op zijn minst qua omvang, vergelijkbaar acht met dat van Nescio en de door Harmsen van Beek bewonderde Vasalis, over wie Meijer in 2011 een biografie schreef.

De ambitie van de biografe is dus hoog, op het tomeloze af zelfs: ‘Het werk tot leven brengen: dat is wat ik met dit boek wil.’ Daartoe besteedt ze vrij veel tijd en ruimte aan analyses van de gedichten van Frederike, welke analyses bulken van zinnetjes als ‘Dit “geef nog aan vruchtjes zaadjes” wijst op bevruchting, lijkt me’, ‘Bij “stotter tot aan stort” kunnen we ons wel voorstellen wat er gestort wordt’ en ‘Ik heb zelden zo’n overtuigend beeld gelezen van het langzame lome bewegen, de tevredenheid van na de liefdesdaad’.

De Bezige Bij
Maaike Meijer

Op deze manier dus tracht Meijer, die beelden kan lezen, het werk van de dichteres eer te betonen, iets wat, ‘lijkt me’, niet erg goed lukken wil. Elders, waar het biografische feiten betreft, schrikt zij er niet voor terug een tienertijdschriftentaaltje te gebruiken, bijvoorbeeld in ‘Ze heeft een keer een avontuurtje. (…) Ze ontdekte dat deze Rob al een ander had en vond dat rot’, en neemt zij anderzijds, deze literatuurwetenschapper en emeritus hoogleraar genderstudies van de Universiteit Maastricht, ook graag haar toevlucht tot een uitgesproken theekransbabbeltoon: ‘Hij trouwde met Maria Dekker, in wier familie aan moederskant kunstschilders voorkwamen. Zoiets wordt overigens vaak pas opgemerkt als er later een kunstenaar in de familie opstaat. Dat gebeurde.’

Daarnaast wemelt, zeker aan het begin, dit boek van de praatjes omtrent het genre van de biografie, en krijgt de lezer het volgende soort van schaamteloze onzin voor de kiezen: ‘Een mens wordt vele malen geboren en sterft vele malen in het leven. Daarom is het de vraag of een biografie de kloktijd wel moet volgen en moet beginnen bij de fysieke geboorte. Geboorte en dood zijn administratieve momenten, geregistreerd bij de burgerlijke stand.’ Waarna Maaike Meijer doodleuk verdergaat – en dus haar biografie begint – met… een verslag van de geboorte én een babyfoto van Fritzi.

 

Harmsen van Beek verdient een veel betere biografie.

F. ten Harmsen van der Beek, zoals zij ook soms heette, was een begenadigde en wonderlijke dichteres, leidde een zeer tot de verbeelding sprekend en allengs tragischer wordend leven vol kunst, minnaars, dieren, alcohol, geldgebrek, spilzucht, creativiteit en kleur, had volgens Nooteboom ‘planeten om zich heen’ en werd door Campert ‘een toverfee’ genoemd. Ze kon wanhopig zijn, en mensenschuw, en urenlang praten zonder onderbreking, met zeker in haar latere jaren de telefoon als voornaamste rekwisiet in het steeds leger wordende theater van haar bestaan. Ze kon uitblinken in de liefde, en ze kon vergevingsloos zijn, zoals haar hartsvriendin-voor-een-tijdje Charlotte Mutsaers kan getuigen. Ze kon de mooiste dingen maken, en ze maakte zichzelf kapot. Ze was goedhartig en vilein, ze was een bron van inspiratie, ze kon zeer geïnspireerd zijn, maar sprak ook de waarheid toen ze stelde: ‘Ik schrijf langzamer dan God kan wachten.’ Ze was in velerlei opzichten fenomenaal. En ze verdient een véél betere biografie dan het boek dat Maaike Meijer afgeleverd heeft.

Christophe Vekeman

'Hemelse mevrouw Frederike' van Maaike Meijer is verschenen bij De Bezige Bij

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram