Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Feit en fictie in de beau monde van de Belle Epoque

Feit en fictie in de beau monde van de Belle EpoqueKunst & Cultuur

Christophe Vekeman amuseerde zich kostelijk met de nieuwe roman van de Britse grootmeester Julian Barnes. Centraal staat de verhouding tussen feit en fictie.

Julian Barnes keert terug naar één van zijn favoriete thema's: de negentiende eeuw

In 2015 was het dat Julian Barnes in de stilte van een Londens museum het startschot voor zijn jongste boek hoorde weerklinken, en wel toen hij zich, oog in oog met een Dr Pozzi at Home getiteld schilderij van John Singer Sargent, afvroeg wie die man die daar zo statig stond geportretteerd in zijn scharlakenrode kamerjas in vredesnaam wezen kon. Wie was die Dr Pozzi?

Het antwoord geeft hij in De man in de rode mantel: Samuel Jean Pozzi was een gevierd chirurg en gynaecoloog in de Belle Epoque, en meer bepaald in de beau monde daarvan, hij hield van vrouwen, van kunst en van literatuur, en hij hield als Fransman van Engeland. Maar naast dit antwoord geeft Barnes nog veel en veel meer.

Het schilderij van Sargent dateert van 1881, maar het boek vangt aan in 1885, wanneer de achtendertigjarige Pozzi als lid van ‘een merkwaardig trio’ Londen bezoekt met een aan Henry James gerichte aanbevelingsbrief van de schilder op zak.

In zijn gezelschap verkeren prins Edmond de Polignac en – vooral – graaf Robert de Montesquiou, een homoseksuele, uiterst excentrieke dandy van wie algemeen bekend was dat hij Joris-Karl Huysmans geïnspireerd had bij de schepping van diens personage Hertog Des Esseintes, hoofdfiguur van de op dat moment een jaar geleden verschenen roman À rebours – onder meer de schildpad die bezwijkt onder ’t verguldsel en de velerlei versierselen die door over-estheet en natuurbestrijder Des Esseintes op zijn schild zijn aangebracht, zou uit het leven van Montesquiou zijn geplukt.

© Alan Edwards
Julian Barnes vond de inspiratie voor dit boek in de National Portrait Gallery in Londen

Overigens zou Montesquiou in nog een aantal andere romans goede sier maken als personage. Zo duikt er ook ‘een verzonnen versie’ van hem op in een roman van zijn goede vriend Marcel Proust, die hem ‘de professor van de schoonheid’ noemde. Bij Edmond de Goncourt, wiens befaamde, tot diens dood samen met zijn broer geschreven dagboek dan weer uitdrukkelijk níét geacht werd bol van de verzinsels te staan maar daarentegen niets dan de waarheid wilde bevatten, komt hij onder meer als volgt ter sprake: ‘Zijn eerste amoureuze ervaring beleefde hij met een buikspreekster die, terwijl Montesquiou moeizaam voortworstelde op de lange weg naar het geluk, het met haar stem opeens deed voorkomen alsof er een dronken pooier was binnengetreden, die allerlei bedreigingen aan het adres van haar adellijke klant uitte.’

Na dit citaat gaat Barnes verder met: ‘Wie zou zoiets niet willen geloven?’ En zie daar ook waar het hem in dit boek kennelijk – of althans ten dele – om is te doen: de verhouding tussen feit en fictie, niet enkel in romans als À rebours, maar ook en vooral in non-fictie, waar kwesties die ‘in een roman kunnen worden opgelost’ veelal onzeker moeten blijven en zich onachterhaalbaar tonen. Klopt het bijvoorbeeld dat Montesquiou de kogel in bezit had die, in een duel, Poesjkin had gedood?

Is het werkelijk gebeurd dat Sarah Bernhardt, die ook na hun verhouding Pozzi ‘Docteur Dieu’ bleef noemen en op haar oude dag een beenamputatie moest ondergaan, als reactie op de vraag van een conservator of men haar been mocht tentoonstellen telegrafeerde: ‘Welk been?

En in hoeverre vertelde Oscar Wilde de waarheid toen hij te kennen gaf na zijn vrijlating uit de gevangenis in 1898 zo terneergeslagen te zijn geweest dat hij zich in de Seine wilde verdrinken, maar op de valreep afzag van het plan toen hij op de Pont Neuf een eveneens nogal mismoedig ogende man ontmoette die op Wildes vraag of hij ‘ook kandidaat voor zelfmoord’ was antwoordde: ‘Nee, ik ben kapper!’?

Een groot cadeau voor elkeen met een hart voor het negentiende-eeuwse fin-de-siècle!

Hét gebied dat steevast en per definitie in een nevel van onzekerheid en twijfel gehuld blijft en bijgevolg onvermijdelijk tot nattevingerwerk vanwege biografen en andere geschiedschrijvers inviteert, is dat van de seksualiteit, en in een poging om de tijd die hij beschrijft en waarin echtgenoten aangeraden werd hun vrouw zo weinig mogelijk seksueel genot te laten ervaren, ‘want als ze eenmaal heeft ontdekt dat seks genotvol kan zijn, dan neemt de kans toe dat ze ervandoor gaat en overspel pleegt’, desondanks zo goed en volledig mogelijk in kaart te brengen, laat Barnes zich opvallend vaak verleiden tot apodictische veralgemeningen over het verschil in seksuele mores tussen Fransen en Engelsen.

De Fransen zijn er altijd ten onrechte van uitgegaan dat ze minder homoseksueel waren dan de Britten’, lezen we bijvoorbeeld, of ‘De Britten worden als pragmatisch gezien, de Fransen als emotioneel. Toch was het in hartsaangelegenheden vaak andersom.’ Deze met iets te veel aplomb gestelde schijnwaarheden slagen er echter niet in dit van buitengewone eruditie blijk gevende, heerlijk alle kanten tegelijk uitwaaierende grote cadeau voor elkeen met een hart voor het negentiende-eeuwse fin-de-siècle kwalitatief omlaag te halen. We mogen Pozzi – en natuurlijk Sargent, en Barnes – dan ook dankbaar zijn.

Christophe Vekeman

'De man in de rode mantel' van Julian Barnes is verschenen bij Atlas Contact

Uit het Engels vertaald door Ronald Vlek

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram