Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Franz Kafka meets Mickey Spillane meets et cetera

Franz Kafka meets Mickey Spillane meets et ceteraKunst & Cultuur

In 2021 is het precies honderd jaar geleden dat de Zwitserse schrijver Friedrich Dürrenmatt geboren werd. Meer had Christophe Vekeman niet nodig om nog eens in zijn werk te duiken.

Het werk van Dürrenmatt doet denken aan Kafka

Over de verhalenbundel De val. Pech. Smithy van Zwitserlands grootste schrijver van de twintigste eeuw, Friedrich Dürrenmatt, was ik in 2018 bijzonder te spreken, dus was ik er als de kippen bij om ook zijn roman Justitia, oorspronkelijk verschenen in 1986, eindelijk in vertaling te lezen. De lectuur viel niet tegen, zacht uitgedrukt.

Wat is het voor een boek? Wel, opnieuw moet je, van bij de eerste zin, denken aan Kafka, met wie Dürrenmatt begrijpelijkerwijs zo vaak is vergeleken: ‘Zeker, ik schrijf dit verslag voor de goede orde, vanuit een zekere overnauwkeurigheid, zodat het aan de dossiers kan worden toegevoegd.’

De wat kleurloze kantoorsfeer die uit dit begin spreekt, verdampt op slag bij het onmiddellijke vervolg erop, dat echter in gelijke mate kafkaesk kan worden genoemd: ‘Ik wil mezelf dwingen nog eens goed te kijken naar de gebeurtenissen die geleid hebben tot vrijspraak van een moordenaar en tot de dood van een onschuldige.’

Het zijn, want Kafka’s invloed op wie na hem kwam is natuurlijk sowieso onpeilbaar, inmiddels zó typische, bijna klassiek en wie weet zelfs een klein beetje belegen en aftands te noemen zinnen dat de verrassing nog geen halve pagina later er des te groter en verfrissender door wordt: ‘Het gigantische toestel steeg met doctor honoris causa Isaak Kohler erin op naar de nachtelijke hemel, huilend, brullend, op weg naar Australië, toen ik uit mijn Volkswagen sprong, mijn revolver schietklaar.’

Franz Kafka is goed, wil ik maar zeggen, maar Franz Kafka meets Mickey Spillane is beter, en als wij even later te weten komen dat het verslag dat de ik-figuur op papier zet bedoeld is hem te helpen bij de voorbereiding van een moord, een ‘rechtvaardige moord’, die gerechtigheid moet brengen waar het gerecht zelf daar niet in geslaagd is, dan vinden wij onszelf terug, plots, op het uiterste puntje van onze stoel, de oren gespitst, de duim in onze strakgespannen vuist geklemd.

© Elke Wetzig
Friedrich Dürrenmatt in 1989

Wie is er aan het woord in dit boek dat zich afspeelt in 1957? Een verlopen, ongebreideld zuipende, aan hoeren verslingerde advocaat van nog geen dertig die Spät heet. En wie is de genaamde Isaak Kohler die de vlucht richting Australië genomen heeft? Iemand die in een vol restaurant professor Winter doodgeschoten heeft, in koelen bloede, zonder een spier te vertrekken, en vervolgens doodgemoedereerd het etablissement uit wandelde, ondanks de aanwezigheid van een commandant van politie slechts enkele tafels verderop.

De commandant bekeek de vermoorde germanist aandachtig, keek toen somber naar het bord met de rösti en de bonen, liet zijn blik over de schaal met de malse salade, de tomaten en de radijsjes glijden. “Hier is niets meer aan te doen,” zei hij.’

Geestig is dat, inderdaad, maar het hoogtepunt van deze droog-komische, zwart-humoristische scène volgt pas even later, wanneer de commandant de fles Chambertin die zich eveneens op de tafel bevindt pakt en haar aan de ober overhandigt met de woorden ‘Die is in beslag genomen.’ ‘“Ja, inderdaad,” mompelde die.

Het roept herinneringen op aan wat in The Hudsucker Proxy van de gebroeders Coen een zakenkerel doet die net heeft moeten aanschouwen hoe een collega van hem tijdens een werkvergadering onverhoeds een zelfmoordduik uit het raam van de zoveelste verdieping heeft genomen, met achterlating, in de asbak, van een niet lang voordien aangestoken sigaar. Het brandende kleinood naar zijn mond brengen, namelijk, en terecht opmerken: ‘It’s a pity to waste a whole Montecristo…

Mocht er gerechtigheid bestaan, dan wordt Justitia de bestseller van het literaire voorjaar

Kafka meets Mickey Spillane meets the Coen Brothers, kortom, en nog is de lijst hiermee niet volledig, en nog kan het dus niet op met de pret. Want in een roman waarin, ogenschijnlijk toch, gemoord wordt zonder duidelijk motief, voor het plezier of bij wijze van wetenschappelijk experiment, is natuurlijk ook de schrijver van Misdaad en straf nooit ver weg. Kafka meets Mickey Spillane meets the Coen Brothers meets Dostojewski, dus, en dat allemaal in een boek waarin lijfwachten ‘in logge leren fauteuils’ niet enkel ‘kale hoofden’ en ‘spleetogen’ hebben, maar ook ‘jukbeenderen als vuisten’: het is niet moeilijk om met betrekking tot Justitia te praten in termen van ‘grote literatuur’ – wat natuurlijk geen reden mag zijn om het niet te doen.

Maar het mooiste is nog wel dat, anders dan wat je misschien zou verwachten, en anders ook dan wat in heel wat ‘grote literatuur’ het geval is, Dürrenmatt zich in dit groteske boek niet louter beperkt tot het aanduiden en uitwerken van een aantal belangrijke thema’s (wat is er à la limite zoal toegestaan in naam van de gerechtigheid? bestaat er zoiets als een kenbare waarheid?), maar daarnaast wel degelijk een werk aflevert dat zich als een geweldige, knap in elkaar zittende misdaadroman laat lezen. ‘Wat gebeurde er in de wereld?’ lezen wij. ‘Zij wist het niet. Ik weet het ook niet, zei ik.’

Kan kloppen, maar de ontknoping, waarin wordt uitgelegd hoe de vork achteraf bekeken in de steel blijkt te hebben gezeten, is even ingenieus als helder en bevredigend. Mocht er gerechtigheid bestaan, met andere woorden, dan werd Justitia dé bestseller van het nieuwe literaire voorjaar.

Christophe Vekeman

'Justitia' van Friedrich Dürrenmatt verschijnt op 23 februari 2021 bij Athenaeum
Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram