Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Helena Almeida 'Corpus'

Helena Almeida 'Corpus' Kunst & Cultuur

Jeroen Laureyns trok naar het Wiels voor de tentoonstelling Corpus van de Portugese kunstenares Helena Almeida.
Helena Almeida

Helena Almeida

Toen ik op een dag in mijn elektronische brievenbus een uitnodiging ontving van Wiels voor een tentoonstelling van de mij volledig onbekende Portugese kunstenares Helena Almeida, werd mijn nieuwsgierigheid meteen gewekt. Tussen de gele lijnen van de strak vorm gegeven website, stond een uitsnede uit een zwart-wit foto waarop een jonge vrouw met een verfborstel een blauwe vlek over haar spiegelbeeld leek te schilderen. Het beeld sprak mij meteen aan.

Niet alleen doordat de verschijning van die schone jonge vrouw in de spiegel met haar ranke gezicht, mij onbewust deed denken aan de eerste beelden die ik als kind in de jaren zeventig van mijn moeder in mij heb opgeslagen, maar ook omwille van de herkenbare en tegelijkertijd onbekende artistieke formule die zij in dit beeld toepast.

Het was niet moeilijk om uit dit beeld af te leiden daar haar artistieke taal zeer nauw verwant is met de neo-avant-garde uit de jaren zestig en zeventig, maar haar naam en reputatie waren mij totaal onbekend. Kwam dat omdat zij afkomstig was uit Portugal, dat zowel politiek en artistiek in die periode tot de periferie behoorde? Of was er een andere reden waarom zij niet in de West-Europese en Amerikaanse canon van avant-garde kunstenaars was opgenomen?

Zou het iets te maken hebben met de dictatuur van Salazar die pas in 1976 met de Anjerrevolutie was afgelopen? Of kwam het omdat zij een vrouw is en enkel en alleen daarom nooit tot in het centrum van onze aandacht geraakt is? De Brusselse kunsthal Wiels, onder leiding van Dirk Snauwaert, staat er om gekend dat ze zeer bewust voldoende vrouwelijke kunstenaars op haar monografisch programma plaatst, waardoor we, godzijdank, dit jaar nog de prachtige tentoonstelling van de Belgische Edith Dekyndt te zien kregen. Zou Almeida een even grote revelatie worden als Dekyndt?

Ik moest en zou het uitzoeken en dus ging ik op een dag tijdens onze uitzonderlijk lange Indian Summer op weg naar het Wiels, om daar op de airconditioned vierde verdieping van dat oude industriële gebouw het werk te ontdekken van “de meest vooraanstaande Portugese kunstenares” en grand dame in de performatieve en conceptuele kunst.

 

Almeida beeldt iets uit wat Tuymans in een oud interview als volgt omschrijft: “Je projecteert altijd uw eigen fysiek op het beeld.” En dat mag je bij Almeida dus letterlijk nemen.

Het begon alleszins al goed, met als entree een grote zwart-wit foto van de jonge Almeida in wit gewaad en met een witte canvas op haar borst die ons zacht glimlachend voorbij lijkt te lopen, maar door de fotograaf in die beweging voor altijd is vastgelegd. Het is een prachtig programmatisch beeld waarin de formule van haar kunst is samengevat en er iets zichtbaar wordt gemaakt dat anders verborgen blijft. Almeida beeldt iets uit wat Tuymans in een oud interview als volgt omschrijft: “Je projecteert altijd uw eigen fysiek op het beeld.” En dat mag je bij Almeida dus letterlijk nemen. Zij zeult het schilderij rond haar nek mee en haalt de oude versmelting tussen lichaam, beeld en ding uiteen om er nieuwe constellaties mee te maken. Voortdurend zie je haar zoeken naar een manier om beeld en lichaam in andere verhoudingen bij elkaar te brengen.

Ze probeert posities uit, zoals in haar meest bekende serie INHABITED PAINTING 1975-1976), waar ze zich aan een blauwe vlek van het schilderij probeert te onttrekken, om er zich vervolgens helemaal achter weg te schilderen. Waardoor je niet goed weet of ze de verschijning van het beeld op haar klassieke drager (het schilderij) als een obstakel uit de weg wil gaan, of er nog altijd een mogelijkheid in ziet om tot een beeld te komen.

Het is natuurlijk verleidelijk om op basis van haar deconstructivistische werken waarin ze haar abstracte vlakken buiten het kader laat verschijnen (UNTITLED, 1968), of het doek van het schilderij oprolt om de spieramen te laten zien (UNTITLED, 1968), te concluderen dat ze het schilderij als medium, net zoals vele andere van haar conceptuele tijdgenoten (Baldessari, Kosuth, Broodthaers), als een dood medium naar het verleden wil verbannen, maar dat zou een te overhaaste conclusie zijn. Haar gehechtheid aan het rechthoekige beeld waarin een figuur verschijnt, blijft daarvoor te groot.

Of wat te denken van een serie van vier foto’s waarin ze met haar hoofd in het zwarte vlak naast haar verdwijnt? Is dat geen prachtig schaduwschilderij, waarin de hele basis van onze beeldcultuur, een afspiegeling van de werkelijkheid, nog altijd stevig overeind blijft?

 

Jeroen Laureyns van het Agentschap voor geestelijke gastarbeid, de Belgische sectie.

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts nodigen een ‘guest of honour’ uit en laat ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Contact: pompidou@klara.be

Pompidou wordt als podcast aangeboden.