Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Het belang van kleur

Het belang van kleurKunst & Cultuur

De Amerikaanse schrijfster Brit Bennett krijgt een en al lovende kritieken voor haar boek 'De vervlogen helft'. Maar Christophe Vekeman ziet het genuanceerder.

In de VS is het tweede boek van Brit Bennett een bestseller

Als De vervlogen helft, zo is The Vanishing Half van de dertigjarige Californische Brit Bennett in het Nederlands vertaald. Het is haar tweede roman – en, in Amerika, haar tweede met luide lof overkieperde bestseller –, maar voorts is zij tevens de schrijfster van een veelgelezen essay uit 2014 dat ‘I Don’t Know What To do With Good White People’ heet, een titel die meteen het overkoepelende thema van haar werk tot nog toe aanduidt: de moeilijke verhouding tussen zwart en blank.

Eveneens uit de genoemde titel valt eenvoudig af te leiden dat Bennett zelf zwart is, en gelukkig maar, want dat een roman als De vervlogen helft, vol zwarte vrouwelijke personages, heden ten dage door een niet-zwarte zou worden geschreven, laat staan door een niet-zwarte man, grenst sinds een paar jaren uiteraard aan ’t onvoorstelbare.

De twee voornaamste hoofdpersonen in het boek zijn de identieke tweelingzussen Desiree en Stella, die ten gevolge van een doorgedreven verblekingskuur-over-de-generaties-heen, waarbij de boodschap telkens was zo ‘licht’ als mogelijk te trouwen, dermate kleurloos op de wereld zijn gekomen dat ze niet alleen niet van elkaar maar evenmin van blanke mensen zijn te onderscheiden.

Wat ze nog gemeen hebben, is dat zij in 1954, op hun zestiende, samen het hazenpad hebben gekozen naar New Orleans, weg van hun ouderlijk huis, en weg ook van het dorp in Louisiana waar alle zwarte inwoners er weliswaar ‘wit’ uitzagen, maar waar zij het niettemin als kleine meisjes moesten meemaken dat ze vanuit de kast waarin ze zich hadden verscholen zagen hoe hun vader door racisten in koelen bloede om het leven werd gebracht.

© Emma Trim
Brit Bennett

Tot zover de gelijkenissen tussen beiden, want zodra Stella daar in New Orleans op een goede nacht haar tweelingzus verlaat zoals zij niet veel eerder samen hun moeder hebben achtergelaten – abrupt, definitief en zonder uitleg te geven –, slaan hun levenspaden een wel heel andere richting in.

Desiree tracht komaf te maken met haar voorvaderlijke verleden door, zeg maar, de stamboom waarvan zij de ongekleurde vrucht is om te hakken en een gitzwarte man te huwen, en zal vervolgens een dochter op de wereld zetten die zo mogelijk nog donkerder is dan haar vader, ‘zo zwart dat ze paars leek’.

Stella op haar beurt kiest ervoor ‘over’ te ‘gaan’ – ‘to pass’ in het Engels – en met andere woorden te worden wie ze lijkt te zijn, te zijn zoals zij eruitziet: blank. Dat doet ze in eerste instantie om fatsoenlijk secretaressewerk te vinden, dat aansluit bij haar capaciteiten. ‘Als Blake wist wie ze werkelijk was, zou hij haar op staande voet ontslaan, ze zou niet eens de kans krijgen om haar spullen te pakken. Maar waarin was ze nu veranderd? Eigenlijk in niets. Ze had zich niet vermomd, zelfs geen andere naam aangenomen. Ze was als gekleurd meisje dat kantoor binnengelopen, en er als wit meisje uit tevoorschijn gekomen. Ze was wit geworden, maar alleen omdat iedereen dacht dat ze dat was.’

En zo, zeker nadat ze met haar baas Blake in het huwelijk getreden is, wordt Stella als het ware een identieke tweeling op zichzelf: ‘Ze leefde het gespleten leven van twee vrouwen, beide echt, beide een leugen.’

Voeg daarbij de vrees voor ontdekking van haar ware identiteit en dús haar als racisme vermomde angst voor medezwarten (‘Wij kunnen het zelf altijd zien, had haar moeder gezegd’) en het is niet moeilijk te begrijpen dat in de loop van de decennia – Brit Bennett volgt Desiree en Stella en hun respectieve dochters, de ene dus buitengemeen donker, de andere tot Stella’s opluchting even blank als Blake, tot diep in de jaren tachtig van de twintigste eeuw – allerhande problemen de kop opsteken.

Dat de roman daarbij concrete vragen stelt over identiteit in het algemeen en de verschillen tussen blank en zwart in het bijzonder – wat betekent het om blank te zijn wanneer er ook blanke zwarten bestaan? – ligt voor de hand, en De vervlogen helft leest dankzij de vlotte, rappe verteltrant van Bennett alleszins lekker weg.

Verrassend, maar toch vallen er ook minpunten aan te stippen

Toch vallen er ook minpunten aan te stippen. De wijze waarop Bennett zowat al haar zwarte personages wegzet als door ras geobsedeerde psychische probleemgevallen, die baden in citroenwater om lichter te worden, neerkijken op al wie donkerder is dan zijzelf en bij voorkeur, in het geval van de mannen, achter blanke meiden aanzitten, krijgt na verloop van tijd echt iets bedenkelijks en doet vermoeden dat Bennett niet alleen niet weet wat te doen met ‘Good White People’, maar als schrijfster ook geen weg weet met zwarte mensen die voor de verandering eens wél goed in hun vel zitten.

Daarnaast is de roman bij momenten zonder meer verrassend, maar is het anderzijds toch altijd een veeg teken als een schrijver zich verplicht ziet uit te leggen dat ‘onwaarschijnlijk’ niet hetzelfde als ‘onmogelijk’ is. Ook het toeval, wil ik zeggen, speelt een iets te grote rol in de roman om behalve van een topseller van een meesterlijke schrijfprestatie te kunnen spreken.

Christophe Vekeman

'De vervlogen helft' van Brit Bennett is verschenen bij Hollands Diep
Uit het Engels vertaald door Lidwien Biekmann

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram