Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Het heelal tussen vier muren

Het heelal tussen vier murenKunst & Cultuur

Christophe Vekeman heeft een historische boekentip voor al wie de muren oploopt: 'Reis door mijn kamer' van Xavier De Maistre.

Tijd voor een klassieker

Eenentwintig jaren oud was Xavier de Maistre toen hij samen met een vriend in de korf van een luchtballon stapte en het geval tot op een hoogte van twee kilometer wist te brengen – wat in 1784 een minder koud en veel gedurfder kunstje was, uiteraard, dan vandaag.

De Maistre leidde sowieso niet enkel een lang – hij stierf in 1852 op negenentachtigjarige leeftijd – maar ook een nogal avontuurlijk en turbulent leven, dat hem van Sardinië, waar hij geboren was, tot in Moskou bracht, waar hij trouwde met een dicht familielid van Alexander Poesjkin en nu eens als militair, dan weer als portretschilder en ten slotte zelfs als generaal aan de kost kwam.

Als bekend stierf Poesjkin in een duel, en het was ook een duel dat aan de basis lag van de reden waarom wij het hier en nu over Xavier de Maistre hebben. Daar hij aan zo’n gewapend tweegevecht had deelgenomen, immers, zag hij zich in 1790, hij was toen zevenentwintig, veroordeeld tot tweeënveertig dagen huisarrest, en in plaats van hierom te gaan zitten kniezen en mokken besloot hij die tijd aan te wenden om een boek te schrijven.

Reis door mijn kamer werd in 1794 uitgegeven in Turijn, kende drie jaar later reeds een Nederlandse vertaling en geldt vandaag nog steeds, tot in Amerika zelfs, als een klassiekertje in de wereldliteratuur. In onze letterkunde inspireerde het kleinood trouwens Maarten Biesheuvel tot het schrijven van zijn eigen Reis door mijn kamer…

Of het ook een goed boek is?

Xavier de Maistre, vastgelegd door de Franse kunstenaar Cyprien Jacquemin

Het is alleszins een vrij vermakelijk werkje, dat het in zich heeft – zeker in onze huidige tijdsperiode, waarin zovelen zich in hun privéleven opgesloten voelen – een heus hart onder de riem te zijn. Binnenshuis reizen blijkt dan ook een heleboel niet te onderschatten voordelen te hebben, en dit voor allerlei soorten mensen: arme luizen, gierige rijkaards, bangeriken, luiaards, misantropen en al dan niet gedwongen kluizenaars.

Vrolijk leveren wij ons over,’ juicht De Maistre, ‘aan onze verbeelding en volgen haar overal waar zij ons brengen wil.’ Aan het einde van zijn reis, wanneer zijn huisarrest wordt opgeheven, gaat hij zelfs zover om zijn herwonnen vrijheid te betreuren en bijgevolg te verzuchten: ‘Ze hebben mij verboden een bepaalde stad, een bepaalde plek te doorkruisen, maar ze hebben mij het ganse heelal ter beschikking gelaten (…) Vandaag ben ik dus vrij of laat ik mij, liever gezegd, weer aan banden leggen: het juk der dagelijkse beslommeringen zal opnieuw op mij drukken.’

Het moge duidelijk zijn: Xavier de Maistre is een Hertog Des Esseintes avant la lettre, al doet het betreffende citaat vooral nog denken aan wat massamoordenaar en sekteleider Charles Manson beweerde: ‘The mind is endless. You put me in a dark solitary cell, and to you that’s the end, to me it’s the beginning, it’s the universe in there, there’s a world in there, and I’m free’

Een soort van zelfhulpboek dat vandaag enorm goed van pas komt.

Niet dat degene die wij tweehonderddertig jaar nadat hij zijn kamerreis maakte van vrij dichtbij leren kennen verder veel met het Huysmanspersonage Des Esseintes of Charles Manson gemeen lijkt te hebben gehad: het charmante aan de man is juist dat hij al met al behoorlijk doorsnee is, ‘een echte mens’, zeg maar.

Soms zegt hij, wil dat zeggen, interessante dingen, bijvoorbeeld wanneer hij ons zijn theorie van ‘de geest en het beest’ ontvouwt, die met wat goede wil vooruitloopt op het freudiaanse onderscheid tussen ‘ego’ en ‘es’; soms trakteert hij op plaisanterieën zoals de raad je bed altijd in de kleuren wit en roze te steken, want die staan voor ‘genot en gelukzaligheid’; en soms ontmaskert hij zichzelf als een iets te snel met zichzelf en zijn gedachtetjes tevreden megalomaan, zoals wanneer hij opmerkt over sommige geschilderde vrouwenportretten die elkeen in de kamer tegelijkertijd lijken aan te kijken en toe te lachen en dus ‘trouweloos’ zijn: ‘Ziedaar een morele gelijkenis tussen bepaalde portretten en zij die er model voor hebben gestaan, iets dat door geen filosoof, geen schilder of criticus nog is opgemerkt. Ik doe de ene ontdekking na de andere.’

Toch is Xavier de Maistre vaak ook werkelijk geestig, onder meer als hij het heeft over dat ene schilderij dat alle andere kunstwerken uit het verleden, ook die van Rafaël, moeiteloos in de schaduw weet te stellen. ‘Talloze malen heb ik op bals dames en zelfs saletjonkers hun minnaars of maîtresses de dans en alle andere genoegens van het feest zien vergeten om met opvallende zelfvoldaanheid dat betoverende schilderij in ogenschouw te nemen – en het zelfs midden in de vrolijkste contradans nu en dan met een blik te vereren.’ Hij heeft het dan over de spiegel.

Reis door mijn kamer, waarin de schrijver de lezer woordelijk aanspoort hem na te volgen en net als hij te doen, en dat de eenzaamheid en het isolement wil fêteren, is een soort van zelfhulpboek dat vandaag enorm goed van pas komt. Maar ook later, als alles voorbij is, zal het nog steeds heel lezenswaardig zijn, zoals het dat nu al meer dan tweehonderd jaar lang is.

Christophe Vekeman

'Reis door mijn kamer' van Xavier De Maistre is verschenen bij Voetnoot
Vertaling en nawoord door Paul de Bruin

 

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram