Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Het leven van een getekende

Het leven van een getekendeKunst & Cultuur

Christophe Vekeman las de biografie van kunstenaar, schrijver en vrouwengek Jan Wolkers.
Cover van het boek met een portret van Jan Wolkers

Onno Blom, Het litteken van de dood, De Bezige Bij

Er bestaan twee soorten biografieën. In de eerste, waartoe bijvoorbeeld Willem Otterspeers tweedelige levensverhaal van Willem Frederik Hermans behoort, wordt het onderwerp voortdurend met zijn áchternaam aangeduid, terwijl in de tweede, waarvan 'Het litteken van de dood' van Onno Blom een goed exempel is, de hoofdfiguur de hele tijd bij zijn vóórnaam genoemd wordt: het is al ‘Jan’ wat de klok slaat, nooit ‘Wolkers’. Dat heeft er natuurlijk alles mee te maken dat Otterspeer Hermans nooit heeft gekend, en Onno Blom, criticus, columnist en schrijver van onder meer boeken over Komrij en Mulisch, door Wolkers zelf is aangezocht zijn biografie te vervaardigen. Blom had volledige inzage in het archief en de dagboeken van Wolkers, en was daarenboven gedurende een halfjaar dag in dag uit in de gelegenheid de zelfverklaarde ‘libertijn’ en ‘geboren polygamist’ samen met diens derde vrouw Karina in zijn woning op Texel te interviewen.

Alle voorwaarden voor een mooie, onthullende biografie waren dus vervuld, met dien verstande natuurlijk dat Wolkers’ eigen literaire oeuvre al heel sterk autobiografisch en onthullend was. Zelf zei hij daarover: ‘Niemand is dichter bij de waarheid gebleven dan ik. Mijn leven en werk zijn één.’ De titel van het boek van Blom, verschenen precies tien jaar nadat Wolkers op tweeëntachtigjarige leeftijd overleed en niet minder dan 1114 pagina’s dik, verwijst bijvoorbeeld naar het ‘leverkleurig litteken’ dat ‘Jan’ gedurende zijn kindertijd en jeugd op zijn linkerslaap droeg ten gevolge van een spijtig ongeluk met een stoomapparaat en dat hem het aangezicht van ‘een getekende’ gaf, een moderne Kaïn, zeg maar, net als de hoofdfiguur van Kort Amerikaans, het romandebuut van Wolkers dat hem in 1962 definitief zou veranderen van een arme schilder en beeldhouwer in een succesvolle, beroemde en beruchte schrijver. Of denk aan – naast de dood aan difterie van zijn oudere, sterk door Wolkers bewonderde broer Gerrit aan het eind van Wereldoorlog Twee – grootste tragedie in zijn leven, namelijk het overlijden van zijn tweejarige dochtertje Eva dat, terwijl haar ouders beneden aan het ruziemaken waren, op een hogere etage de heetwaterkraan wist open te draaien en verdronk en verbrandde in bad – een gebeurtenis die Wolkers tien jaar na de feiten verwerkte in zijn tweede roman, Een roos van vlees.

 

Soms mis je toch de persoonlijkheid van de biograaf.

Toch is het de verdienste van Blom dat hij in zijn boek over de schrijver van – om nog twee befaamde titels te noemen – Terug naar Oegstgeest en Turks fruit vaak reeds bekende informatie helder en nauwgezet op overzichtelijke rijen zet, en bijvoorbeeld de conflictueuze relatie tussen Wolkers en zijn streng gereformeerde vader, die drie maal daags placht voor te lezen uit de Bijbel, alsook de incestueuze relatie tussen Wolkers en zijn ‘wellustzieke’ zuster Janna ruim aan bod laat komen en uitdiept.

Als verwacht komt Wolkers uit het boek naar voren als een man in wie ‘de woesteling en de romantische melancholicus om de voorrang’ vechtten, al moet gezegd dat het op dat vlak in werkelijkheid allemaal nog net iets verder ging dan je zou denken. De scène waarin Wolkers tijdens zijn eerste huwelijk geen kans ziet aan te pappen met een meisje dat hij overdag op het strand heeft gezien en daarom ’s nachts gaat staan brullen en schreeuwen tegen de golven van de zee, is prachtig én veelzeggend; het verhaal van de zesenvijftigjarige schrijver-schilder-beeldhouwer die onder het oog van zijn echtgenote van bil gaat met een zeventienjarige, rondborstige en op de koop toe ‘Willeke Troost’ genaamde deerne is, nu ja, eveneens vrij typerend.

Valt er dan niets aan te merken op het boek? Wel, soms mis je toch enigszins de persoonlijkheid van de biograaf: uit angst, wellicht, een al te hagiografische toon aan te slaan, of misschien gewoon uit te ver doorgedreven sympathie en vriendschap, houdt die zich net iets te veel op de vlakte, wat de communicatie en dialoog met de lezer niet ten goede komt. Je snakt er soms naar het met Blom eens of oneens te kunnen zijn, maar die gelegenheid biedt de onzichtbare niet. Hoe staat Blom bijvoorbeeld tegenover de vrij algemene kritiek dat Wolkers’ latere romans aan de inferieure kant waren? We kunnen het alleen maar vermoeden.

Daarnaast bezondigt hij zich, ongetwijfeld onder invloed van de (dag)boeken van Wolkers, soms aan wat Maarten ’t Hart wel ‘bootwerkerstaal’ heeft genoemd, zodat er af en toe rare zinnetjes à la ‘Annemarie was een verschrikkelijk mooie meid’ of ‘Hij was woest verliefd en liet Annemarie alle hoeken van het atelier zien’ aan zijn pen ontsnappen. Maar dat is al met al detailkritiek, en Het litteken van de dood is een zeer lezenswaardige, geen minuut vervelende ode aan het leven van Jan Hendrik Wolkers en dús aan het leven in het algemeen.

Christophe Vekeman

'Het litteken van de dood' van Onno Blom is verschenen bij De Bezige Bij

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Gerrit Valckenaers

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram