Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
I.M. Trisha Brown

I.M. Trisha BrownKunst & Cultuur

Gisteren raakte bekend dat de Amerikaanse choreografe Trisha Brown overleden is. Ze was een van de belangrijkste figuren van de 20ste eeuwse dans. Pieter T'Jonck ontmoette haar verschillende keren en blikte deze ochtend in Espresso terug op haar leven en werk.
foto van Trisha Brown

Trisha Brown

Met Trisha Brown, geboren in 1936, verdwijnt een van de allergrootste choreografen van de 20e eeuw, en één van de aardigste en hartelijkste mensen die ik ooit ontmoet heb bovendien. Ik heb vaak met haar gepraat. Uit de verhalen uit haar jeugd dook het beeld op va een wildebras met een hart van goud. Ze vertelde me in 2009 nog dat ze als kind met vriendjes rondtrok in het Nationaal Park in Aberdeen. ‘Daar leerde ik mijn eerste kunstlessen: als je maar lang genoeg kijkt zie je hoe alles tot leven komt in dode materie. Ik was rond mijn zesde zo’n beetje de aanvoerder van een groepje kinderen. Ik besloot om in de toppen van een drie verdiepingen hoge cederboom een kamp te maken. De klimop in de boom was ons vangnet. Vreemd dat volwassenen ons dat niet verboden. Misschien keken ze niet hoog genoeg. Maar daar ontstond wel dat verlangen om te vliegen’.
Vliegen, vrijheid, het was een soort obsessie van Brown. Ze volgde een serieuze dansopleiding, maar er moet toen al iets gewrongen hebben, want meteen daarna ging ze les volgen bij Anna Halprin, de eerste choreografe, ondertussen 97 jaar oud, die met ‘scores’ en improvisatie werkte en haar materiaal uit het dagelijkse leven haalde. Bij Halprin ontdekte ze dat je kan zweven, als je maar je verbeelding aan het werk zet. Daar ontmoette ze ook Yvonne Rainer en Simone Forti . Op hun aanraden verhuisde ze naar New York City. Stel je daar niet al te veel glamour bij voor: ze had het best moeilijk, om niet te zeggen dat de eerste jaren bittere armoede waren. Maar Rainer, Forti, Brown en anderen zoals Steve Paxton, Lucinda Childs, Deborah Hay, David Gordon, Carolee Scheemann vormden er de ‘Judson church dance group’, een broeinest van wat je –naar analogie van de beeldende kunst in die tijd- neo-dada of conceptual dance zou kunnen noemen. Maar dat zijn duffe kunsthistorische naambordjes. De Judson Church nam een loopje met de potsierlijke ernst van de ‘modern dance’ en vond zijn inspiratie in het vibrerende leven van de stad op dat moment. Wat daar op een paar jaar tijd gebeurde heeft de dans definitief veranderd, al waren er toen nauwelijks toeschouwers, omdat wat ze deden zo radicaal anders was dat haast niemand snapte wat ze aan het doen waren. Als mensen zich ’s avonds al in dat deel van de stad waagden. Anna Kiselgoff van de NY Times vertelde me dat ze er te voet heen moest omdat er geen taxichauffeur downtown in durfde.
Toch heeft ze me daar vaak met tranen in de ogen over verteld, omdat die tijd de vrijheid bood om te doen wat je verbeelding je ingaf, zonder verplichtingen van ‘agents’ en theaters en andere dwingelanden. Ook zonder geld was er in die stad toen verbeelding in overvloed! Via de Cunningham Studio liep ze kunstenaars als Robert Morris, Gordon Matta-Clark en Robert Raushenberg tegen het lijf. Het scheeldetrouwens geen haar of ze had een productie met Matta-Clark gemaakt. Maar voor haar eerste grote werk, ‘Set and reset’ had Rauschenberg al luidruchtig de taak van scenograaf opgeëist, en dat leek ook veiliger dan Matta-Clark. Maar toen overleed die schielijk…
Het is niet verwonderlijk dat die kunstenaars met haar wilden samenwerken, want de ‘equipment pieces’ die ze maakte in de Whitney Museum waren gewoon revolutionair. Dansers die over muren lopen of tegen de achtergrond van luchtbeelden van de stad op een klimmuur kruipen. Of zoals in ‘Floor of the forest’ door een netwerk van oude kleren heen bewegen. Fantastisch was ook haar ‘accumulation / talking + watermotor’. Het werk begint met een simpele beweging, een draai met de hand, maar dan voegt ze er eentje aan toe en dan nog eentje en nog eentje, en bij elke nieuwe beweging herhaalt ze de reeks van het begin af aan tot er een extreem gecompliceerde bewegingszin ontstaat. Alsof dat niet genoeg was vertelt ze ondertussen een heel verhaal. Jonathan Demme maakte er in 1986 een film over. Het is een overrompelend tijdsdocument.
Brown was echter niet zomaar een zotte doos. Ze systematiseerde haar bevindingen in een nog steeds belangrijke techniek, de ‘release technique’. Toen ze voor het grote podium koos organiseerde ze haar werk in grote cycli die telkens nieuwe aspecten van de danskunst aanboorden. Haar theatrale intelligentie was trouwens in alle opzichten fabuleus: ondanks haar abstracte ‘roots’ begreep ze perfect hoe opera werkte, en creëerde ze zo voor de Muntschouwburg een magistrale versie van de ‘orfeo’ van Monteverdi in 1998, een van de meest pertinente uitvoeringen die ik ooit zag. Bovendien: Trisha Brown was ook een begenadigd graficus. Haar tekeningen, aanvankelijk choreografische notities, maar later ook steeds vaker vrije schetsen zijn buitengewoon mooi door hun souplesse en precisie. De walker Art center in de USA verzamelde een hele collectie ervan, maar ondertussen vonden ze ook elders hun weg in kunstcollecties.
Maar bovenal betreur ik een fantastische vrouw. Sensitief, warm, open, hartelijk, en zelfs op latere leeftijd nog verwonderd over de bijval die ze genoot. Het was pijnlijk om te zien hoe ze aftakelde toen ze Alzheimer kreeg. In 2011 merkte ik in Amsterdam voor het eerst dat er iets grondig mis zat. Ze zocht haar woorden, keek me heel lang aan en plots wist ze weer wie ik was. En twinkelden aar ogen. Twee jaar later, in New York was het voorbij. Haar omgeving schermde haar bijna panisch af van bezoekers. Ik mocht even binnen, maar toen duurde het echt heel lang voor die prachtige lichtjes in haar ogen weerkeerden. Niet lang daarna ging ze inwonen bij haar zus in Texas, waar ze uiteindelijk overleed. Maar haar werk, dat is eeuwig!

Pieter T'Jonck.

Pieter T'Jonck over Trisha Brown

Espresso

Espresso, uw ochtendradio met pit! Ontwaak met rustige muziek, blijf op de hoogte van het culturele leven in Vlaanderen en ontdek wat Klara vandaag voor u in petto heeft.

Presentatie: Cara Van der Auwera / Sieglinde Michiel / Clara De Decker / Sander De Keere

Samenstelling week: Els Van Hoof
Samenstelling weekend: Greet Van ‘t veld

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via espresso@klara.be

Elke weekdag van 06 tot 09 uur en in het weekend van 07 tot 10 uur via Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 24 uur lang te herbeluisteren via de site en de app.