Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Je reinste canonvoer

Je reinste canonvoer Kunst & Cultuur

Te weinig vrouwen in de canon van de Nederlandse literatuur? Christophe Vekeman heeft een suggestie voor de samenstellers: zet er 'Kruis of munt' van de Nederlandse schrijfster Jo Boer in. 'Een genadeloos boek'.

Superieur in alle opzichten: de autobiografische roman 'Kruis of munt' van Jo Boer

Het eerste deel van Les chemins de la liberté, de bekende romantriptiek van Jean-Paul Sartre, verscheen onder de titel De jaren des onderscheids in het Nederlands in 1949. Vertaalster was Jo Boer, die in datzelfde jaar haar roman Kruis of munt publiceerde, waarmee zij de allereerste winnaar van de Vijverbergprijs werd, in de jury waarvan onder meer Ferdinand Bordewijk zetelde.

Boeiende informatie allemaal, al dien ik er onmiddellijk aan toe te voegen dat wie zich louter op basis van deze gegevens een met de werkelijkheid strokend beeld van Jo Boer of van haar bekendste – zij het, tot voor vandaag, ook allang weer vergeten – roman Kruis of munt zou willen vormen, voor een onmogelijke opdracht staat.

Met de wel als ‘zakelijk’ omschreven strakke stijl van de auteur van Blokken, Knorrende beesten en Bint heeft de weliswaar volstrekt onsentimentele maar toch sensitieve schrijfkunst van Jo Boer immers bitter weinig uitstaans, en aan Jean-Paul Sartre had zij een godsgloeiende hekel. Aan Sartres eegade Simone de Beauvoir trouwens ook, zoals blijkt uit het volgende citaat: ‘Ik vind Simone de Beauvoir ondanks al haar gewichtdoenerij een rijkelui’s dame, die nooit wat dan ook geschreven zou hebben, had zij Sartre niet willen imponeren met haar modernisme.’

Met modernisme heeft Kruis of munt van de in 1907 in het Javaanse Soerabaja geboren Johanna Maria Boer inderdaad niet veel te maken: om dit meesterwerk recht te doen, dienen wij juist vergelijkingen te laten aanrukken met de veelal naturalistisch georiënteerde kleppers uit onze Nederlandstalige letterkunde. Mede door het feit dat dit op eigen kindertijd en jeugd geïnspireerde verhaal over Jopie Landman zich deels in Nederlands-Indië, deels in Den Haag afspeelt, doet het boek bijvoorbeeld denken aan Louis Couperus, zeker wanneer je ook nog de zeer grote, zware schaduw van het noodlot die over de roman ligt meerekent, alsmede thema’s als verborgen of verdrongen homoseksualiteit, erflast en wild om zich heen slaande waanzin.

Jo Boer neemt in 1949 de Vijverbergprijs in ontvangst voor 'Kruis of munt'

Maar ook de vergelijking met Marcellus Emants dringt zich op, gezien de scherpe, fijne, nietsontziende psychologie die Boer aan de dag ligt bij het peilen en doorgronden van haar personages. Deze schrijfster durft waarlijk alles aan terwijl zij duikt in de zielen en de geesten en de harten van de ongelukkigen die haar roman bevolken, ze gaat geen modderpoel, geen slijkveld, nee, geen gifzee uit de weg, en schrikt er niet voor terug om ook de lezer onweerstaanbaar met zich mee in haar woelige taalbad te trekken. En de lezer zelf? Die gaat met veel plezier kopje onder, en die geniet van de ademnood die deze worgroman hem bezorgt.

Waar gaat Kruis of munt over? Over moederhaat. Over haat, wil dat zeggen, die heerst tussen moeder en dochter. En wie nu bij deze korte samenvatting van de inhoud zou denken aan het in 1941 verschenen Mildred Pierce is er opníéuw aan voor de moeite, want in vergelijking met Kruis of munt valt de roman van James M. Cain hooguit een enigszins stekelig sprookje te noemen. Bij Jo Boer treffen wij een moeder aan die zózeer walgt van de daad waaruit haar dochter is geboren, en zózeer van de man die haar voordat het kind geboren werd begrijpelijkerwijs verlaten heeft, dat zij van de weeromstuit geen andere keus ziet dan niet enkel ín het kind de vader te verachten, maar zich ook, tezelfdertijd, een vorm van bijzonder ziekelijke moederlijke ‘liefde’ eigen te maken, welke liefde samenvalt met volslagen, bij momenten bijna seksueel gekleurde bezitsdrang.

Deze schrijfster durft werkelijk alles aan.

Waar kortom het boek, nogmaals, over gaat? Over de eenzaamheid van mensen die haten, en over de eenzaamheid van wie gehaat wordt. Over het schuldgevoel van een lieve, zachte grootmoeder die eertijds trouwde met haar volle neef en de degeneratieve gevolgen van die verbintenis niet langer kan ontkennen. En over de enige keuze die sommige mensen blijkbaar hebben: kruis of munt, ‘pile ou face’, erop of eronder – waanzin of dood.

En dat allemaal dus geschreven in een stijl die gerust, jawel, aan die van Emants en Couperus – of die van Carry van Bruggen of Frans Coenen – kan tippen.

Ik sla het boek op en lees: ‘Had Aletta Waringa, toen zij, éénentwintig jaar oud, alleen achterbleef in het begin inderdaad geleden onder wat zij “haar schande” noemde, reeds spoedig smaakte zij een tragisch genot in de omstandigheden, zoals deze zich aan haar voordeden. (…) zij nam reeds spoedig de gewoonte aan om haar mooie, slanke handen geresigneerd te vouwen in haar schoot, en onbestemd en droevig voor zich heen te staren in een wijde verte, die kennelijk véél leed verborg, onzichtbaar voor de profane ogen van hen, die niet de kelk der smart tot aan de bittere droesem hadden geledigd.’

Kruis of munt is in stilistisch opzicht van een zeldzame superioriteit, in psychologisch opzicht van een buitenissige doeltreffendheid en durf, en in emotioneel opzicht zo pakkend dat je haast vergaat van medelijden, dikwijls, met de kleine Jopie Landman. Het is een genadeloos boek. Het is je reinste canonvoer.

Christophe Vekeman

'Kruis of munt' van Jo Boer is verschenen bij Prometheus

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram