Ga naar hoofdinhoud

Luister Live

Wat waren de bestsellers van de 19de eeuw?

Door Pompidou
1 maand geleden
34 min
Volgende afleveringen afspelen

Marita Mathijsen is emeritus hoogleraar Nederlandse Letterkunde en dol op de 19de eeuw. In haar nieuwe boek L. gaat ze op zoek naar de lezer van de 19de eeuw. Wie was hij of zij? Wat lazen ze? En waarom?

 

'Met de titel L. wil ik verwijzen naar iemand die in te vullen is voor de hele 19de eeuw', legt Marita Mathijsen in Pompidou uit aan Heleen Debruyne. 'Iemand die te vergelijken is met de hedendaagse leesfanaat, die de boekenbijlages bijhoudt en kijkt naar Brommer op Zee. Iemand die de boeken die wij vandaag niet meer interessant vinden wel interessant vindt, boeken waarin je wordt meegesleept door sentiment en spanning. Maar de lezer van de 19de eeuw is ook iemand die aan de hand genomen wil worden. Het was de tijd na de Franse Revolutie en de Napoleontische oorlogen. En de lezer wilde graag van schrijvers horen hoe ze zich te gedragen hadden in die nieuwe maatschappij van de 19de eeuw. Je moet je realiseren dat er op korte tijd veel veranderd was. Tot het begin van de 19de eeuw werkte de medische wetenschap nog met bloedzuigers en meelpapjes. Plots was dat voorbij. Paardenkracht werd ingeruild voor de stoommachine. Er was dus veel om over na te denken.'

 

Ook de literatuur maakte in de loop van de 19de eeuw een enorme evolutie. Aan het begin van de eeuw deed stichtelijke literatuur het bijzonder goed: 'Onder de geestelijke stand waren er heel veel schrijvers. Ze moesten toch al die zondagspreek schrijven, dus dan hadden ze die pen al in de hand. Voor mensen uit de middenklasse was theologie vaak de enige studiemogelijkheid omdat ze er een beurs voor kregen. Vaak voelden ze ook veel voor literatuur. Er zijn verschillende boekjes waarin een predikant zijn leven beschrijft, over hoe hij zich terugtrekt in de natuur en daar aan contemplatie doet, in de nachtelijke avonden één wordt met God en zo tot een mooie zondagspreek komt. Dat kan je vergelijken met de spirituele zelfhulpboeken van vandaag.'

 

Bovendien sprongen schrijvers vaak in de bres voor minderbedeelden. Of het nu ging om slachtoffers van een natuurramp, arme wezen of choleralijders. 'In de 19de eeuw was er nog geen enkele sociale wet. Op de overheid kon je niet terugvallen in geval van een overstroming. Voor steun was je afhankelijk van particulieren of de kerk. Wat gebeurde er? Dichters schreven een gedichtje, de plaatselijke uitgever drukte dat voor een klein bedrag, dat werd deur aan deur verkocht en de opbrengsten gingen direct naar de slachtoffers. Dat zie je vandaag nog bij de daklozenkrant.'

 

Literatuur werd in die tijd anders beleefd dan nu. Er werd veel meer voorgelezen dan nu: 'Er werd 's avonds voorgelezen in familiekring. Er was nu eenmaal maar één lamp of één kaars in de woonkamer, dus moest lezen in gezinsverband gebeuren. Ook schrijvers gingen veel voorlezen. Nu noemen we dat spoken word, maar dat bestond dus al in de 19de eeuw.'

 

Wie van erotische passages houdt, kan niet veel met de literatuur uit de 19de eeuw: 'Er wordt wel op gezinspeeld, zeker in de romans voor een groot publiek. Dan wordt een witregel opengelaten, en dat betekent dat er wat gebeurt. Een typische oplossing dus. Pornografische romans waren er zeker ook, en die gingen een stuk verder dan een witregel, maar die kwamen maar bij een heel klein publiek terecht.'

 

Het gekke is dat de boeken die wij vandaag nog kennen uit de 19de eeuw, door de 19de-eeuwer veel minder gelezen werden. Een boek als Max Havelaar van Multatuli behoort nu tot de canon, maar de tijdgenoten van toen moesten er niet veel van weten.

 

'De eerste druk kwam uit in een kleine oplage, en er verschenen maar weinig recensies. De gewone lezer ontdekte het boek behoorlijk laat, toen het debat al ferm op gang gekomen was. Ook de Tachtigers werden nauwelijks gelezen. Iemand als Couperus is pas in de 20ste eeuw een echte publiekslieveling geworden. Mensen als Gorter en Kloos waren te vernieuwend voor de gewone lezer. Er zijn in die tijd prettig leesbare romans uitgekomen, over het volksleven in Amsterdam, en dat sloeg meer aan dan experimentele poëzie. Ook Guido Gezelle was in die tijd te moeilijk, te vernieuwend.'

 

Waarmee we bij een andere frappante vaststelling terecht gekomen zijn: schrijvers uit Vlaanderen braken nauwelijks door in Nederland, en vice versa. Hendrik Conscience mocht dan in België omarmd worden door het grote publiek, in Nederland liep zijn werk niet echt goed.

 

L, de lezer van de 19de eeuw van Marita Mathijsen is verschenen bij Balans.

Gerelateerde artikelen

Gerelateerde Programma's