Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Oorverdovend saai

Oorverdovend saaiKunst & Cultuur

Christophe Vekeman bespreekt De stilte, de nieuwe roman van Don DeLillo.

De stilte, Don DeLillo

Vierentachtig is Don DeLillo inmiddels, wat haast evenveel jaren zijn als zijn jongste boek bladzijden telt. Enfin, de ‘roman’ in kwestie is honderdvierentwintig pagina’s dik, maar in vergelijking met bijvoorbeeld het meer dan een kilo zware Underworld, DeLillo’s persoonlijke poging om de Great American Novel te schrijven, is De stilte klein en flinterdun. Voeg daarbij dat de pagina’s dikwijls gevuld zijn met een hele hoop woordeloos wit, en het mag echt een wonder heten, inderdaad, dat je na lectuur van een en ander desondanks de gewaarwording hebt een heel hoge berg te hebben beklommen, op de top waarvan tot overmaat van ramp geen sikkepit te zien valt. Welwillende recensenten, die van The Guardian bijvoorbeeld, raden aan deze roman te lezen als betrof het geen roman maar wel ‘performance art’ of een ‘expressionistic play’, maar ik op mijn beurt raad aan het boekje tout court ongelezen te laten.

Het verhaal begint in een vliegtuig – wat altijd goed is, als je het mij vraagt –, welk tuig op weg is van Parijs naar New York, en aan boord ervan zitten twee van de vijf hoofdpersonen van het boek.

‘Hij heette Jim Kripps, maar gedurende de hele vlucht was zijn naam zijn stoelnummer. Dat was de vaste procedure, van hemzelf, overeenkomstig het nummer dat op zijn instapkaart was gedrukt.’

Meteen valt te merken, kortom, dat de roman, zich afspelend in 2022, over identiteit en individualiteit in een steeds anoniemere gedigitaliseerde wereld zal gaan, zeker als je rekent dat Jim de hele tijd geobsedeerd de gegevens over de snelheid van het vliegtuig, de hoogte waarop ze zich bevinden, de buitentemperatuur et cetera op het rugscherm van de stoel vóór hem zit te volgen. Zijn vrouw, Tessa, is een dichteres van Caraïbisch-Europees-Aziatische afkomst. Een roman over identiteit dus, ik zei het al. Noch Jim, noch Tessa, trouwens, zal in de loop van het boek een gezicht of een noemenswaardige persoonlijkheid krijgen, ook niet wanneer zij na de noodlanding die het vliegtuig op zeker ogenblik moet maken gezamenlijk hun levenslust vieren in een toilethok op de luchthaven.

Welwillende recensenten, die van The Guardian bijvoorbeeld, raden aan deze roman te lezen als betrof het geen roman maar wel ‘performance art’ of een ‘expressionistic play’, maar ik op mijn beurt raad aan het boekje tout court ongelezen te laten.

Dát het vliegtuig crasht, zo blijkt algauw, is trouwens lang geen op zichzelf staand feit, want op het moment dat alle boordapparatuur het daar hoog in de lucht laat afweten, gaan ook op de begane grond alle schermen op zwart, óók dus het televisiescherm waarnaar de andere drie hoofdpersonen zaten te turen in afwachting van het begin van een belangrijke footballwedstrijd, de jaarlijkse Super Bowl. Deze wedstrijd waren zij van plan samen met Jim en Tessa te bekijken, maar die dagen dus niet meteen op…

De drie zijn Max Stenner, zijn echtgenote Diane Lucas en een oud-student van haar, de door Einstein geobsedeerde, ongeveer dertigjarige Martin.

Hij en Diane keken of hun telefoon het deed. Niets. Ze liep door de kamer naar de vaste telefoon, een sentimenteel souvenir. Geen kiestoon. Laptop: geen teken van leven. Ze ging naar de computer in de kamer ernaast en drukte op diverse onderdelen, maar de monitor bleef zwart.’

Wat er aan de hand is? Het wordt niet duidelijk. Later belanden Jim en Tessa toch nog ter plaatse. En dat is het dan.

© Ron Bull, 1991
Don DeLillo

Er zijn verschillende dingen die DeLillo onder de aandacht lijkt te willen brengen in zijn roman, in de eerste plaats hoe fragiel wij wel zijn in onze hoedanigheid van slaven der technologie. Of zoals een loketbediende in het ziekenhuis waar Jim en Tessa na hun landing kort terechtkomen het uitdrukt:

‘Dit kan ik jullie wel zeggen: wat er ook aan de hand mag wezen, onze technologie is erdoor uitgeschakeld. Het woord zelf komt me achterhaald voor, vervlogen in het heelal. Waar is het gezag dat zich over onze beveiligde elektronica ontfermt, ons encryptievermogen, onze tweets, trollen en bots? Is alles in de datasfeer blootgesteld aan storingen en diefstal? En moeten we hier dan maar gaan zitten treuren over ons lot?’

Ja, zo praten de personages in dit ‘expressionistische toneelstuk’ inderdaad de hele tijd. Vooral de Einsteinkenner kan er wat van:

‘Leven we in een geïmproviseerde werkelijkheid? Heb ik dat al eerder gezegd? Een toekomst die nog geen vaste vorm hoort aan te nemen?’

Een ander thema van het boekje is het lijden dat de genoemde slavernij met zich meebrengt. De stilte die het gevolg is van wat misschien wel de Derde Wereldoorlog mag heten, blijkt immers aan een kant best deugddoend te zijn. In elk geval valt op dat mensen – of toch de vijf die hier verzameld zijn – zich snel bij de gang van zaken neerleggen.

‘Is dat iets waar ze altijd naar hebben verlangd, subliminaal, subatomair?’

Dat zou heel goed kunnen, ja, maar waar ik persoonlijk naar verlangde in deze roman, subliminaal, subatomair én uit de grond van mijn hart, was pakken en nog eens pakken minder pretentie en in de plaats daarvan iets wat in de verte op een verhaal, karaktertekening, humor, psychologie, fraaie formuleringen en wat dies meer zij leek. Een van de laatste zinnen van het boek is: 

'De wereld is alles, het individu niets. Begrijpen we dat allemaal?’

Zeker, dat begrijpt iedereen, denk ik, en de mensen die het toch niet zouden begrijpen, wel, die verwijs ik heel graag door naar het werk van Michel Houellebecq, niet naar De stilte van Don DeLillo.

Christophe Vekeman

De stilte van Don DeLillo is verschenen bij Uitgeverij Ambo/ Anthos

Uit het Engels vertaald door Jan Fastenau

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram