Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Over Brexit, bureaucratie, Pop Art en nog van alles

Over Brexit, bureaucratie, Pop Art en nog van allesKunst & Cultuur

'Herfst' van Ali Smith wordt gepresenteerd als de eerste Brexit-roman. Aan kafkaëske bureaucratie is er geen gebrek, en Christophe Vekeman liep dan ook wat verloren in het boek.

Ali Smith, Herfst, Prometheus

Niet minder dan vijf motto’s gaan de nieuwe roman van de Schotse schrijfster Ali Smith, 'Herfst' getiteld, vooraf. Sommige ervan zijn citaten van schrijvers als Shakespeare en Keats, maar er zit ook een uitspraak van de voornamelijk met de zogenaamde Swinging Sixties geassocieerde modeontwerper Ossie Clark bij, alsmede een van 2016 daterend berichtje uit de krant The Guardian. Goed gekozen motto’s zijn dat, daar Herfst gaat over de kracht van verhalen en literatuur, over de jaren zestig én over de actualiteit.

Om met dat laatste te beginnen: 'Herfst' wordt geafficheerd als de eerste ‘Brexit-roman’ en wordt dus geacht te zijn geschreven met de vinger op de pols van deze tijd – als het ware in de marge van recente dagbladpagina’s. ‘Overal in het land heerste verdriet en feestvreugde,’ lezen wij bijgevolg. En: ‘Overal in het land googelden mensen: wat is de EU? Overal in het land googelden mensen: verhuizen naar Schotland.’ Voorts wordt vluchtig de onvrede van sommige bevolkingsgroepen aangeduid, mitsgaders het daarmee gepaard gaande wantrouwen tegenover vluchtelingen, maar de meeste aandacht schenkt Smith in de gedeelten van 'Herfst' die inderdaad over onze huidige wereld – of de huidige Engelse samenleving – handelen ironisch genoeg aan een typisch twintigste-eeuws literair thema als de kafkaeske bureaucratie. In twee lange scènes voert Smith haar hoofdpersoon, de tweeëndertigjarige universiteitsdocente Elisabeth, op in een postkantoor, waar de respectieve lokettisten de nieuwe paspoortfoto van Elisabeth tot hun blijkbaar slechts geringe spijt dienen af te keuren. Het levert de geestigste passages van het boek op:

Niet mooi, zegt de man. Ik ben bang dat het helemaal niet mooi is. Uw gezicht is het verkeerde formaat.

Hoe kan mijn gezicht het verkeerde formaat zijn? zegt Elisabeth.

U hebt de instructies omtrent het vullen van het gezichtskader niet opgevolgd, dat wil zeggen als de fotocabine die u gebruikt hebt voorzien was van paspoortinstructies, zegt de man.’

Om er even later aan toe te voegen: ‘Ik hoop dat u het niet verkeerd opvat indien ik in dit vakje schrijf dat uw hoofd niet goed is’.

Een stijl die duidelijk schatplichtig is aan James Joyce.

Overigens doodt Elisabeth de ellenlange wachttijd in het postkantoor met het lezen van 'Brave New World', zodat wij nu naadloos kunnen overgaan naar een tweede thema van het boek, namelijk de kracht van verhalen en literatuur, welke kracht in 'Herfst' wordt belichaamd door ene Daniel Gluck, de honderd-en-eenjarige liedjescomponist die al slapend ligt te sterven in het ziekenhuis en daar stelselmatig door Elisabeth bezocht wordt. Ze heeft hem leren kennen toen zijzelf dertien lentes telde en hij de nieuwe, hoogbejaarde buurman was van haar en haar moeder. Op een dag kreeg ze de schoolopdracht een buur te interviewen, en op aanraden – of veeleer aandrang – van haar moeder ging zij niet bij hem aanbellen, maar verzon zij ’t hele interview. Vervolgens was moederlief evenwel vilein genoeg om alsnog de man – in haar woorden: ‘die ouwe nicht’ – op te zoeken en hem het van a tot z verzonnen gesprek te laten lezen.

En zo ontwikkelde zich onwillekeurig – en tegen moeders bedoelingen in – tussen Elisabeth en Daniel een hechte, aan liefde grenzende vriendschap, die er deels uit bestond dat Daniel haar diets maakte dat de tijd vliegt door zijn polshorloge met een boog in het water te doen belanden, maar die ook inhield dat Daniel haar met woorden schilderijachtige beelden voortoverde – schilderijen die zij later zou herkennen als zijnde van de hand van Pauline Boty, de ‘enige Britse vrouwelijke popartkunstenaar’, in wier werk de oudere Elisabeth zich verdiept. Zich samen met de lezer van 'Herfst' verdiept, meer bepaald, want die laatste wordt in de roman getrakteerd – en zo zijn wij in de jaren zestig terechtgekomen – op lange essayistische en biografische stukken aangaande Boty, maar ook aangaande het Engelse naaktmodel Christine Keeler die in Boty’s schilderij ‘Scandal 63’ staat afgebeeld.

Zo bekeken, zou je kunnen zeggen, heeft Herfst, geschreven in een stijl die duidelijk schatplichtig is aan Joyce, voor elk wat wils te bieden. Mij, echter, deed de compositie van het boek al te willekeurig aan, terwijl de overvloed aan toonregisters iets ongewild vrijblijvends en zelfs wankels verleende aan deze roman.

Christophe Vekeman

'Herfst' van Ali Smith is verschenen bij uitgeverij Prometheus
uit het Engels vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram