Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Recensie - 'Sublimation' van Toshio Hosokawa

Recensie - 'Sublimation' van Toshio HosokawaKlassieke muziek

'Sublimation' van de Japanner Toshio Hosokawa is het verplicht werk voor de Koningin Elisabethwedstrijd, eerste concours voor cello 2017. Wij hebben Johan Sluys gevraagd om zijn mening.
Foto van Toshio Hosokawa

Toshio Hosokawa. © Schott Promotion / Christopher Peter

'Met Sublimation heeft Hosokawa de wedstrijd één van de meest poëtische werken ooit geschonken. Qua diepgang overtreft het alle voorgaande. Het is een bewijs dat het samengaan van twee culturen – hier de Oosterse en Westerse – tot een verrijking en tot een hoger niveau in kunst en mens-zijn kan leiden.

Voor Hosokawa is de solist (cello) de mens, die zijn lied zingt. Het orkest is de natuur, de omgeving of de kosmos. Het lied van de mens is aanvankelijk vol zelfvertrouwen, maar de natuur/omgeving is soms weerbarstig, zij kan zelfs wreed zijn. De natuur/omgeving stelt de mens op de proef, en zijn lied vol vertrouwen begint te wankelen, er ontstaan conflicten. Wanneer het lied door een storm raakt, wordt het dieper (in alle betekenissen). In een laatste – onherroepelijke – fase lost de solostem op in het orkest.

Primordiaal voor Hosokawa is de klank an sich (cfr. zijn Vertical Time Studies). Hosokawa vergelijkt de klankproductie met kalligrafie: de penseeltrek doet ontelbare haren bewegen die elk hun spoor nalaten, alle verschillend. Zo ook met de klank: die is niet eenduidig, maar complex. Daarom houdt Hosokawa vaak heel lang één toon aan, en belicht die in vele facetten, met verschillende speelwijzen, met inclinaties, zodat we zouden luisteren en ons laten doordringen met de klank. Via de rijkdom en de energie van klank kunnen wij in contact komen met de diepste wortels van ons bestaan. Wanneer we van die wortels bewust worden, kunnen we komen in een toestand van rust en gelatenheid (cfr. Zen-boeddhisme).

Om dezelfde reden is het notenmateriaal vaak beperkt: we kennen de pentatoniek van de yo-toonladder. Maar wanneer we luisteren naar dit beperkt materiaal, horen we een onvermoede rijkdom, zoals bij de Shomyo-gezangen, waar de stem soms overslaat (op de cello sul ponticello), waar stembuigingen (glissandi), herhalingen en lichte toonveranderingen (micro-tonen) de rijkdom van de klank uitmaken. Daarom ook laat Hosokawa één toon vaak dubbelsnarig spelen, zodat deze door een lichte wrijving levendiger wordt.

Bij een lange pizzicato-passage in de compositie transformeert de cello in een heus Japans instrument, de koto, een 13-snarig tokkelinstrument dat met plectrum wordt bespeeld. In de partituur is aangeduid er een plectrum mag worden bovengehaald, iets wat beide kandidaten van gisteren ook gedaan hebben. Ook hier wordt de nagalm van de pizzicato voorzien van inclinaties.

Sublimation is geen onoverkomelijke hindernis voor de twaalf kandidaten op motorisch gebied, op enkele onspeelbare (?) passages na. De uitdaging ligt vooral op het vlak van muzikaal inlevingsvermogen, in en uit het orkest treden, positie innemen, energie en kleur overnemen, en en uiteindelijk één worden met het orkest.

Juist dit is de uitdaging bij het componeren van een concerto: een goede balans vinden tussen het solo-instrument en orkest. De laatste jaren, vooral in de edities viool, was deze balans ver te zoeken. Het gevolg was dan dat de jury helemaal geen rekening meer ging houden met het plichtwerk in hun beoordeling. Hosokawa was ook niet tevreden op dit punt. Aan onze geliefde radiozender vertrouwde hij toe dat hij het orkest te luid vond. Was de oorzaak zijn plaats in de zaal? Toch nog te zwaar georkestreerd, ondanks al zijn ervaring? Speelde het orkest te luid? Persoonlijk stoorde ons vooral de alomtegenwoordige gran cassa.

Toch zal dit werk in deze editie meespelen in de eindbeoordeling. Ondanks de zelfkritiek van de componist, blijven er genoeg plaatsen over waar de cellist in zijn blootje staat (denken we maar aan die verschrikkelijk delicate aanhef) of waar hij zijn virtuositeit en energie kan tonen (in het conflictueuze deel) of waar hij zijn aanpassingsvermogen moet demonstreren (de koto-passage) of de accuratesse van zijn gehoor (bij het overnemen van een toon). 

Hosokawa is een bekende en gevierde naam in de wereld van de hedendaagse muziek. De verwachtingen waren dan ook hoog gespannen. Met Sublimation (een compacte versie van zijn Chant for violoncello and Orchestra uit 2009) heeft de componist het concours voor cello van bij de start een onvergetelijk elan meegegeven. Een welkome afwisseling met de zes uitvoeringen van het Sjostakowitsj-concerto.'

Johan Sluys

Leuk om te weten: 'Chant for violoncello and Orchestra' uit 2009 is op dinsdagavond 30 mei trouwens te horen in Late Night Lab.

Partituur Sublimation
Partituur Sublimation

Koningin Elisabethwedstrijd 2019

Ook dit jaar volgt de VRT de Koningin Elisabethwedstrijd op de voet. Gebruik klara.be/koninginelisabethwedstrijd als dé ideale startpagina van de viooleditie 2019

Presentatie: Lut Van der Eycken

Samenstelling: Birgit Van Cleemput

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via koninginelisabethwedstrijd@klara.be

Espresso

Espresso, uw ochtendradio met pit! Ontwaak met rustige muziek, blijf op de hoogte van het culturele leven in Vlaanderen en ontdek wat Klara vandaag voor u in petto heeft.

Presentatie: Cara Van der Auwera / Sieglinde Michiel / Clara De Decker / Sander De Keere

Samenstelling week: Els Van Hoof
Samenstelling weekend: Vincent Goris

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via espresso@klara.be

Elke weekdag van 06 tot 09 uur en in het weekend van 07 tot 10 uur via Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 24 uur lang te herbeluisteren via de site en de app.