Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Roni Horn in De Pont (Tilburg)

Roni Horn in De Pont (Tilburg)Kunst & Cultuur, Expo

Jeroen Laureyns zag de tentoonstelling van de Amerikaanse kunstenares Roni Horn, nog tot en met 29 mei in De Pont (Tilburg).
Glassculpturen van Roni Horn in De Pont in Tilburg

Zaaloverzicht tentoonstelling Roni Horn De Pont, Untitled 2013-2015, courtesy de kunstenaar en Hauser & Wirth

Tijdens de jaren waarin ik mijn studietijd volledig kon wijden aan de manier waarop het landschap in de hedendaagse kunst wordt voorgesteld, was er één kunstenaarsboek dat ik ondanks mijn beperkte budget absoluut in mijn bezit wou hebben: ‘The Dictionary of Water’ (2001) van de Amerikaanse kunstenares Roni Horn (New York, 1955). 

Cover van het boek The Dictionary of Water van Roni Horn

Ik weet niet meer precies hoeveel het mij gekost heeft om dat zware langwerpige boek, online en tweedehands, in mijn bezit te krijgen, maar het was toch een flinke hap uit mijn budget. Ik moest en zou het hebben, als een kleine schat die mij een bijzondere vorm van schoonheid verschafte, elke keer wanneer ik de 93 verschillende kleurenfoto’s bekeek van het water van de Theems in Londen.

In de winter en lente van 1999 liet Horn de Theems meermaals fotograferen. Het was bijna een wetenschappelijk project. Alles wat mij interesseerde in een rivier in een metropool op het einde van de 20ste eeuw was volledig verdwenen. Geen boten, bruggen, vogels of zwerfvuil in de Theems te bekennen. Geen oevers, geen vegetatie, geen stedelijke of andere voor- of achtergrond. En dat in het midden van één van de drukste steden ter wereld. Alleen maar een fotografisch kader rond een steeds wisselend oppervlak dat elke keer weer van kleur en structuur verandert. 

Beeld van de rivier Theems uit The Dictionary of Water van Roni Horn

 

Hoe is het mogelijk dat het water van een rivier op ongeveer dezelfde plek van donkerzwart naar goudgeel kan veranderen? Hoe is het mogelijk dat de wind en de stroming van glad naar kolkend kan veranderen? En vooral: hoe is het mogelijk dat ik die oneindige variatie van de natuur zelf nooit heb waargenomen?

Keek ik met oogkleppen, omdat ik zo verbolgen ben over ‘de dode rivieren’ in de stad waar ik ben opgegroeid? Werd ik verblind door een verlangen om te zien wat er niet meer is in het water van de Leie of de Schelde: vissen, vogels, planten, natuurlijke oevers?

Keek Horn nu beter naar de natuur dan ik of sloot zij haar ogen voor de aanslag van de mens op de natuurlijke rijkdom van een rivier? Is het goed om in een tijd waarin de mens zijn eigen leefmilieu naar de keel gevlogen is, in de natuur die rest toch nog het ‘panta rhei’, het ‘alles vloeit’ van de natuurfilosofen te zien? Hoe kan een Amerikaanse kunstenares op het einde van de 20ste eeuw met foto’s hetzelfde idee tot uitdrukking brengen als Heraclitos met zijn beroemde rivierfragmenten ... ‘Op wie in dezelfde rivier stapt, stroomt steeds ander water toe’.

Op de vraag of op elk artistiek beeld van de natuur vandaag de plicht rust om het bewustzijn van de klimaatcrisis voelbaar te maken, heb ik geen antwoord. Ik weet alleen dat het die liefde voor dat werk is, die mij naar de nieuwe tentoonstelling van Roni Horn in Tilburg dreef. 

Werk van Roni Horn: tekst in blauwe gouache op zwarte achtergrond

Roni Horn is duidelijk een kind van de minimalistische en conceptuele kunst: in haar analytische stijl, haar voorkeur om met series en rasters te werken en haar omgang met taal, beeld en ding. Maar door de expliciete aanwezigheid van de mens in het beeld wijkt ze daar ook duidelijk vanaf. Identiteit is een cruciaal thema in haar werk. Ze maakt er fotoreeksen, waar theatraliteit en drama compleet ontbreken. Haar werk lijkt daarmee een ascetische tegenhanger voor dat van Cindy Sherman, die altijd weer andere rollen vertolkt.

Dat is toch wat blijkt uit een serie van vijftien foto’s van zichzelf die ze in paren laat zien op een lange muur in de grote hal. De toeschouwer mag vergelijkingen maken tussen verschillende leeftijdsfases, kapsels, expressies en kledij: een vijftiger naast een twintiger, kort krullend haar naast lang stevig haar, lach naast glimlach, met bril en zonder bril.

Reeks zelfportretten van Roni Horn in De Pont in Tilburg
Unhandled Paragraph: article_foto_fotoreeks

In tegenstelling tot wat je zou verwachten, brengt Horn zichzelf niet op een chronologische manier in beeld (van kind naar vrouw). Ze lijkt op zoek naar een tijdloos aspect van haar persoonlijkheid, en die zoektocht verloopt via alle biologische en culturele veranderingen die ze ondergaan heeft. De tentoonstellingstekst spreekt over een androgyne Horn, die er met haar kort zwart haar, neutrale bril en uniseks hemd uitziet alsof ze zowel man als vrouw zou kunnen zijn. Maar in haar reeks 'A.k.a. (2008-2009)' lijkt het toch eerder om een cyclische benadering van de tijd te gaan. Ze toont aan hoe alleen al van het het uiterlijk van een gezicht sociale, culturele, biologische en historische veranderingen af te lezen vallen.

 

Fragment uit a.k.a. 2008-2009, een reeks met zelfportretten van Roni Horn

Kijk maar naar enkele paren: Horn vandaag in haar unisex verschijning naast een Virginia Woolf-achtig uiterlijk als jonge vrouw. Of als een stipje in het water naast een close-up als getroebleerde tiener. Of als jong meisje in gele jaren-vijftig-jurk met brede haarband en een haargolf op haar schouders naast de kort geknipte tiener in driekwart profiel en met donkere wallen onder haar ogen. Hoeveel valt er niet te zien op die meestal ingetogen gezichten? Een heel verschil met de modieuze kunst die zich concentreert op een 'zelfportret zonder gezicht', door het te overschilderen, weg te krassen of met een object aan het oog te onttrekken.

Unhandled Paragraph: article_foto_fotoreeks
Fotoreeks van Roni Horn: Portrait of an image (with Isabelle Huppert)

Bij Horn verbaast het mij altijd weer dat ik niet in slaap val door haar eindeloze herhalingen die subtiele verschillen laten zien, hoewel ze ook doodsaai zouden kunnen zijn. Een hele wand van onder tot boven, van links naar rechts met een ongeschminkte Isabelle Huppert die haar rollen voor de camera van Horn nog eens naspeelt. Of het muurvullende raster van de reeks This is me, this is you uit 2000, waarin het gezicht van haar nichtje gefotografeerd is. In één snelle, verveelde en sceptische oogopslag zou je eraan voorbij kunnen lopen en het afdoen als intellectuele aanstellerij, helemaal op het lijf geschreven van de New Yorkse ascetische elite. Ze zoekt haar onderwerpen misschien niet in de grote gevoelens, maar dat betekent nog niet dat het hart een doodgevroren klomp geworden is.

Wel integendeel! Het is één en al gevoel, vermengd met een subtiele vorm van humor. In Water Teller (2014) laat ze een bekende modefotograaf als een duiveltje uit een doosje springen en fotografeert hem in spiegelbeeld met zijn hoofd boven water. Haar woordtekeningen en schilderijen laten eenzelfde vorm van humor en filosofie zien: ‘when you see your reflection in water do you recognise the water in you.

Glassculpturen van Roni Horn in De Pont in Tilburg

In de wolhokken van De Pont kan je nog een aantal variaties op dat fotografisch werk en tekeningen zien, maar de meeste aandacht gaat in deze tentoonstelling toch uit naar de tien grote glassculpturen op het overdekte plein van het museum. Het gaat om objecten die vijf ton wegen en er op het eerste gezicht uitzien als de reusachtige bloempotten die de afgelopen jaren in het straatbeeld verschenen zijn. Maar met al hun subtiele, materiële kwaliteiten staan ze als onverwachte juwelen te schitteren.

Hoe mooi is het niet om naar het verschil te kijken tussen de matte buitenkant van die manshoge, ronde sculpturen en de doorzichtige en spiegelende bovenkanten? Hoe mooi is het niet om in die lichtgroene, lichtblauwe, lichtgele, lichtroze en lichtwitte dingen te kijken? Hoe ze het licht dat uit het doorzichtige plafond sijpelt opvangen, weerspiegelen en er een levend object van lijken te maken? Hoe bewust is de verwijzing naar de oude, ronde waterputten waar je dankzij de borsthoogte als kind zo graag tegenaan leunde op zoek naar de magie van het weerspiegelende water in zo’n donkere put?

Werk van Roni Horn met opschrift 'A fool's rainbow chasing paradise'

Maar hoe vergezocht lijken nadien niet al de filosofische citaten die elk ongetiteld object begeleiden, zoals ‘I deeply perceive that the infinity of matter is no dream’. Van de taal die in haar werk opduikt, zal ik mij niet veel meer herinneren, maar van de foto’s en de dingen die ze maakt des te meer.

Er is weinig werk dat zo apolitiek is maar toch niet wereldvreemd. Zo aseksueel, maar toch door en door erotisch. Zo letterlijk in stilstand en artificieel, en toch zozeer mee één met de beweging van de elementen. Zo minimalistisch in vorm en toch zo maximaal in betekenis. Zo min man noch vrouw, en zoveel mens.

Jeroen Laureyns

De tentoonstelling van Roni Horn loopt nog tot en met 29 mei 2016 in De Pont in Tilburg.

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts nodigen een ‘guest of honour’ uit en laat ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Contact: pompidou@klara.be

Pompidou wordt als podcast aangeboden.