Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Schrijver John Berger overleden

Schrijver John Berger overledenKunst & Cultuur

De Britse schrijver John Berger is op 2 januari 2017 overleden. Naar aanleiding van zijn 90ste verjaardag gaf uitgeverij Schokland enkele maanden eerder nog zijn trilogie 'De vrucht van hun arbeid' opnieuw uit. Christophe Vekeman sprak er lovende woorden over in Pompidou. Lees zijn verslag hieronder.
John Berger, Foto: Wikimedia Commons

John Berger, Foto: Wikimedia Commons

De Engelse schrijver, schilder, tekenaar, kunstcriticus, documentairemaker en marxist John Berger werd geboren in 1926, wat hem evenwel geenszins schijnt te verhinderen heden nog steeds actief te zijn: dit jaar publiceerde hij bijvoorbeeld – onder andere! – een nieuwe essaybundel. Maar ik wil het hebben over De vrucht van hun arbeid, de trilogie die hij schreef tussen 1979 en 1990 en die eerder in het Nederlands verscheen bij De Bezige Bij, maar nu prachtig herdrukt is, compleet met leeslint en zo, in de reeks Kritische Klassieken van uitgeverij Schokland

De drie boeken zijn het rechtstreekse gevolg van Bergers verhuis, in 1974, naar het onooglijke Quincy in de Franse Alpen, waar hij zich als buitenstaander nestelde in de dorpse boerengemeenschap die van De vrucht van hun arbeid het onderwerp vormt. Het eerste boek, Het varken aarde getiteld, bestaat uit een aantal gedichten, acht verhalen en twee essays, en het eerste daarvan begint met de vraag: ‘in welke relatie staat de schrijver tot de plaats en de mensen waarover hij schrijft?’ Er moeten duizenden zeer vervelende essays bestaan die op deze kwestie meer of minder diep ingaan, maar Berger – van wie ik nooit eerder iets gelezen had – bewees voor mij meteen zijn meesterschap door treffende beschouwingen te formuleren over de kloof én de verstandhouding tussen hem en de boeren: zelfs de kleinste kinderen van het dorp hebben op praktisch en sociaal gebied een grote voorsprong op nieuwkomer Berger en zijn vrouw, maar zij ‘die ons onderrichten weten dat ons plaatselijk onbenul verband houdt met het feit dat wij toegang hebben tot een ander soort kennis, kennis namelijk van de verre wereld die ons omringt.’ Daarnaast legt hij in het essay bijvoorbeeld uit waarom plattelanders nooit toneelspelen – om de eenvoudige reden, namelijk, dat er in een klein dorp geen geheimen (kunnen) zijn; aan het slot van elke dag wordt alles, van het kleinste tot het minder kleine, verhaald, verteld en becommentarieerd.

Het zijn deze verhalen, de gebeurtenissen van elke dag, maar ook de mythische histories die de inhoud van het verleden uitmaken, die Berger in Het varken aarde in een solide, beeldrijke, zij het nadrukkelijk ondramatische stijl aan ons presenteert. Wat er zoal gebeurt? Er wordt een kalf geboren, er wordt een geit bevrucht, er wordt een koe geslacht, er wordt tot ongenoegen van zijn vader door een zoon een landbouwmachine aangeschaft, iemand vindt de dood onder zijn eigen slee, iemands oog wordt blindgestampt door een paard, en daarnaast worden we getrakteerd op boerenwijsheden als ‘Het weer en de kut doen wat ze willen’ en ‘Je kunt doof zijn, en je kunt een scherp gehoor hebben, maar als er niets te horen is, maakt het geen verschil.’ Klinkt als iets om je schouders over op te halen? De kracht van Bergers pen zal er binnen de kortste bladzijde in slagen om je op andere gedachten te brengen! 

Sering en vlag, het derde deel uit de trilogie 'De vrucht van hun arbeid'
Sering en vlag, het derde deel uit de trilogie 'De vrucht van hun arbeid'

In het tweede essay van het boek spreekt Berger zijn vrees uit dat de boerengemeenschap, dit eeuwenoude symbool van onafhankelijkheid en zelfs subversie, over misschien vijfentwintig jaar al zal verdwenen zijn, en in het volgende deel van zijn cyclus, Ver weg in Europa, dat bestaat uit een zestal liefdesverhalen, blijkt deze vrees stilaan bewaarheid te worden. ‘Boer’ is inmiddels een scheldwoord, een boer is een man met wie geen vrouw wenst te trouwen, de boer is in dit boek een slachtoffer dat door stadse blondines wordt belazerd en de woede over zijn lot op waarlijk dostojevskiaanse wijze tracht te bekoelen door dan maar zelf voor beul te spelen: ‘Hij greep een hooivork en sloeg Myrtille op haar lenden met de steel. Ze liet haar kop zakken en hij sloeg nog harder. Hij sloeg haar nu omdat zij hem ertoe had verlaagd haar te slaan. Ze ging op de grond liggen en hij sloeg door uit woede over het besef dat hij niet kon ophouden met slaan.’ 

In het laatste deel van de trilogie, Sering en Vlag, dat zich afspeelt in de ‘metropool’ Troje, is de malaise compleet en doet zij zelfs apocalyptisch aan. In deze roman wordt een wereld beschreven waartegen al het geweld, de tragiek en de ontbering van de eerste twee delen bijna zonnig afsteekt. De boeren zijn hier bouwvakkers geworden en leven in een stad vol crack en heroïne, waarin moordenaars met hakmessen toeslaan in de metro en waarin ook mensen die elkaar tot in het merg graag zien onvermijdelijk zozeer gecorrumpeerd geraken dat hun liefde uitdraait op het volstrekte tegendeel ervan.

Het varken aarde, Ver weg in Europa en Sering en Vlag zijn al met al drie heel verschillende boeken, maar ze hebben hoe dan ook één ding gemeen met elkaar: ze zijn even indrukwekkend als een storm die over de velden raast, of als een stier die een koe dekt

Christophe Vekeman

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Gerrit Valckenaers

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram