Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Vijand werkelijkheid

Vijand werkelijkheidKunst & Cultuur

Christophe Vekeman herlas een klassieker in een mooie, nieuwe uitgave van Polis: 'Elias of het gevecht met de nachtegalen' van Maurice Gilliams.
Cover van het boek met twee vogels

Maurice Gilliams, Elias of het gevecht met de nachtegalen, uitgeverij Polis

Toen Maurice Gilliams, ooit de ‘Prins der Hedendaagse Nederlandse Letteren’ genoemd, in 1980 de Prijs der Nederlandse Letteren ontving, telde hij zelf tachtig jaren en was zijn laatste roman, 'Winter te Antwerpen', alweer bijna drie decennia oud. Hij was dan ook het tegendeel van een veelschrijver, wat alles had te maken met zijn niet-aflatende perfectionisme. Aan zijn – naar mijn persoonlijke mening – grootste meesterwerk, 'Gregoria of een huwelijk op Elseneur', waarvan hij in 1938 het basismanuscript voltooide, zou hij zijn leven lang blijven sleutelen, poetsen, prutsen en schaven, waarop het uiteindelijk pas in 1992, tien jaar na zijn dood, het licht zou zien. Uit dat boek deze zin: ‘Ik ben een schrijver van zelfportretten. Evenals Vincent van Gogh wanneer hij zich portretteert, zo, in een autoportret, waag ik me telkens aan de agressieve zelfontleding omdat de stijl van mijn identiteit me niet bevredigt.’

Ook Elias, zijnde Gilliams’ alter ego uit zijn romandebuut uit 1936, het zopas terecht herdrukte 'Elias of het gevecht met de nachtegalen', is (in het eerste deel van de roman) een elfjarig jongetje dat maar niet genoeg van zichzelf kan krijgen, zowel wat zijn gevoelswereld als wat zijn eigen lichaamsbeleving aangaat, en dat bijgevolg een toonbeeld is van hyperzelfbewustzijn – met alle mentale ongemakken, frustraties en onvrede van dien. Voorts is hij het soort van kind dat ervan houdt te midden van de maagdelijk ongerepte natuur papieren bootjes op het water van de beek te laten drijven en ze met zijn blik te volgen tot zij de bocht nemen en uit het zicht verdwijnen – om vervolgens aan het fantaseren te gaan over de plek waar zij straks zullen belanden.

Hij was in de loop der jaren een valschspeler geworden, steeds belust op romantisch troebele gemoedsverwarringen.
Olivier Bloem in 'Elias of het gevecht met de nachtegalen'

Sowieso is zijn verbeelding voldoende groot om in een vergeten handschoen in de schemering een kruipende, wurgklare klauw te ontwaren, en de nachtegalen uit de titel zijn dan ook ‘zijn onzalige droomverbeeldingen’, zoals ze door de verteller van het tweede deel van de roman – het ‘tweede cahier’ –, de genaamde Olivier Bloem, worden genoemd. Het is een gevecht, dat met de ‘nachtegalen’, dat hij verliezen zal: op vierentwintigjarige leeftijd, architect geworden, beneemt Elias zich het leven, in de wetenschap dat de eenzaamheid ‘beter dan een kus’ is. In de woorden van Olivier Bloem: ‘Naar mijn oordeel kon hij de alledaagsche werkelijkheid niet meer eerlijk begrijpen; hij was in de loop der jaren een valschspeler geworden, steeds belust op romantisch troebele gemoedsverwarringen.’

Maurice Gilliams bij de uitreiking van de Prijs der Nederlandse Letteren

Toen zijn roman in 1943 een tweede druk kende, liet Gilliams het tweede cahier vervallen, zodat enkel het eerste deel resteerde, de – opnieuw volgens Olivier Bloem, ditmaal in zijn inleiding – ‘fragmenten van door hem nagelaten gedenkschriften; het zijn veeleer melodische verschuivingen dan dat ze eigenlijk verhalen zouden zijn; zij hebben een onmerkbaar begin en zij eindigen bijna niet.’ Inderdaad is Elias een vrijwel gebeurtenis- en plotloos boek, een roman die uitdrukkelijk niet-klassiek wenst te zijn zonder daarom te verglijden naar het niveau van het vrijblijvende experiment of te verzinken in de leegte van de zogenaamde schoonschrijverij: alles aan deze roman is doorvoeld, en spreekt en roept en schreit van diepe wanhoop en de hoogdringende eenzaamheid van iemand die gedoemd is de wereld en de werkelijkheid als heuse vijanden te beschouwen. Sentimenten zijn dit, jazeker, die vandaag de dag nog maar nauwelijks plaats krijgen in de Nederlandstalige literatuur, zoals ook de muzikaliteit van Gilliams’ rijke taal dezer jaren slechts bitter weinig scribenten lijkt te kunnen inspireren. Reden te meer, natuurlijk, om 'Elias of het gevecht met de nachtegalen' en Gilliams’ andere werk in dankbaarheid te blijven savoureren.

Christophe Vekeman

'Elias of het gevecht met de nachtegalen' van Maurice Gilliams is verschenen bij Polis

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts nodigen een ‘guest of honour’ uit en laten ook andere gasten aan de studiotafel plaats nemen. Alles voor de Kunst!

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram