Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Herbeluister Villa d'Este 1 mei: Engelen en Serafijnen

Herbeluister Villa d'Este 1 mei: Engelen en SerafijnenKlassieke muziek

De Poorten van het Paradijs. Zo heet de nieuwste cd van het Ensemble Oltremontano en het Tiburtina Ensemble, geïnspireerd op de drie panelen van het wereldberoemde schilderij van Hans Memling: Christus en de Zingende en Musicerende Engelen. We hangen Villa d'Este vandaag op aan zijden draden tussen hemel en aarde, aan engelen en serafijnen, én aan Maria, het ontbrekende vierde paneel van het meesterwerk. Het is dan ook 1 mei, het begin van de Mariamaand.
©Ludék Sojka

Barbora Kabatkova (Tiburtina Ensemble)

Italië

Het is de Italiaanse barokcomponist Giovanni Giorgi die de poorten in feestelijke stemming opengooit. Ave Maria! De toon is gezet. Giorgi was als 'starter' verbonden aan de pauselijke basiliek Sint-Jan van Lateranen in Rome voordat hij in 1725 definitief naar Lissabon trok. Zijn opleiding in Rome drukte een duidelijke stempel op zijn vele werken voor de liturgie, zoals in het vierstemmige Ave Maria: soepel lijnenspel, transparante polyfonie, heldere tekstverstaanbaarheid. Kortom, een samenvatting van alle verworvenheden van de Romeinse school sinds Palestrina. Van wanneer het Ave Maria precies dateert is niet geweten, maar vermoedelijk schreef hij dit in Rome en bleef het bewaard in de pauselijke basiliek. Veel van Giorgi's latere partituren gingen echter jammerlijk verloren bij de aarbeving van Lissabon in 1755.

De Annuntiatie

Via de serafijnen van Claudio Monteverdi en de beschermengel van Heinrich Ignaz Franz Biber komen we bij een prachtige Annuntiatie... misschien wel de mooiste die er bestaat naar vorm en klank: het Ave Maria  van Heinrich Schütz. De Engel Gabriel brengt aan Maria het goddelijke nieuws dat ze zwanger is van een zoon. Luister naar het contrast tussen het verschrikte stemmetje van de jonge vrouw, en de geruststellende toon van de Engel. Geniaal! We kozen voor de Latijnse versie met contratenor Dominique Visse (de Engel) en sopraan Agnès Mellon (Maria), een interpretatie die naar mijn bescheiden mening geen concurrentie kent op de platenmarkt. Dit moet je echt horen! Ter info, er is nog een bekendere versie van Schütz in het Duits: Sei gegrüsset, Maria, te vinden in de bundel Kleine geistliche Konzerte.

Harpen

Het Concerto voor 2 harpen en orkest, bijgenaamd The Passion of Angels werd in 1995 gecomponeerd door  Marjan Mozetich (°1948), een van de belangrijkste hedendaagse componisten in Canada. Hij spint verder op het thema van vandaag, niet met 2 zangstemmen zoals bij Schütz maar met 2 harpen die in een soms sensuele, dan weer opgewonden dialoog gaan met het orkest. De muziektaal is filmisch, post-romantisch, meditatief en vooral spiritueel, zoals vele van zijn werken uit de jaren '90. Mozetich, geboren in Italië uit Sloveense ouders, verhuisde als peuter al met zijn ouders naar Canada waar hij de rest van zijn leven zou wijden aan lesgeven en componeren. Hij volgde compositie aan de University of Toronto, maar ook privé bij Franco Donatoni en Luciano Berio in zijn geboorteland Italië. Veel van zijn werken schreef hij voor het theater, film en dansvoorstellingen.

 De Jacobsladder

Heel anders en vooral heel wat minder romantisch, klinkt The Dream of Jacob van Darius Milhaud (1892-1974), een lid van Les Six. Milhaud schreef dit werk voor een dansfestival verbonden aan het Tanglewood Music Festival in 1949, voor de originele bezetting van hobo en 4 strijkers (viool, altviool, cello en contrabas). De hobo vertolkt de stem van het goddelijke. Het werk beschrijft het leven van de Heilige Jacobus uit het Oude Testament, en heeft 5 delen:

  • Jacob's Pillow
  • Dream I: The Angel's Ladder
  • Prophecy (The Promised Land)
  • Dream II: Fight With The Dark Angel and Benediction
  • Hymn to Israel

Het is een stuk kamermuziek van een dik kwartier met moderne inslag omdat verschillende tonaliteiten door elkaar en over elkaar gebruikt worden, wat een enigszins desoriënterend effect heeft. 

Het onbekende pianoconcerto

Eén generatie voor Milhaud leefde August De Boeck (1865-1937). Zijn Pianoconcerto is lange tijd onbekend gebleven, maar dat heeft een belangrijke reden. De Boeck schreef het concerto in de jaren '20 oorspronkelijk voor Hans-Klavier, een klavier met twee manualen, vernoemd naar Pierre Hans. Pierre Hans, een Waals ingenieur, ontwierp het in samenwerking met de firma Pleyel, omdat hij zelf niet kon spelen op een gewone piano. Hij had namelijk dikke worstenvingertjes! En met twee manualen waren chromatische loopjes speelbaar als een fluitje van een cent. Het is Jozef de Beenhouwer die het concerto in 1981 samen met Maria Van Dommelen (1892-1989) bewerkte tot een gewoon pianoconcerto. Hij gaf er de eerste publieke uitvoering van op 6 september 1985 in deSingel in Antwerpen, samen met het orkest van de Koninklijke Vlaamse Opera onder leiding van Frits Celis. Geen idee of het sindsdien nog veel gespeeld werd, maar wij pleiten daar alleszins voor! Het engelachtige begin sluit mooi aan bij het thema van vandaag, maar het driedelige concerto heeft geen programma, enkel de aanduidingen 1.Moderato-2.Scherzo. Presto-3.Allegro.

Mystiek mysterie...

Héloïse d'Argenteuil zorgt voor de vrouwelijke toets. Ja, dé Héloïse die in één adem wordt vernoemd met theoloog Petrus Abelardus. Zij leefde van ca 1090 tot 1164 als abdis in een Frans klooster. Ieders eerste reactie is natuurlijk: componeerde deze mystica dan ook? Dat moet dan wel zijn, zoals zovelen van haar anonieme collegae in de middeleeuwse kloosters. Alleszins is er een track te vinden op de cd 'La Cité des Dames' met haar naam naast de titel Rex in Accubitum. Op deze cd uit 2013 van de Capella de Ministrers en Carles Magraner staan composities van uitsluitend vrouwelijke componisten uit de middeleeuwen.

Komen we bij Erik Satie die de Porte Héroique du Ciel verder openduwt tot bij Hans Memlings meesterwerk Christus en de Zingende en Musicerende Engelen. Wim Bécu en Barbora Kabatkova namen het drieluik als inspiratiebron om de cd Paradisi Porte in elkaar te steken waarop precies die instrumenten spelen die je op de drie panelen kunt zien: psalterium, tromba marina, luit, trompet, schalmei, portatief orgel, harp en vedel. Ze heeft daarbij de hulp van de blazers van Ensemble Oltramontano van Wim Bécu en van de zingende engelen van Ensemble Tiburtina. Het resultaat is schitterend. Zeker luisteren!

De poort naar de 20e eeuw

Ook in de kerkramen, de Vetrate di Chiesa, van Ottorino Respighi (1879-1936) heeft zich een engel verscholen: San Michele Arcangelo. Met als tempo-aanduiding 'Allegro impetuoso'. Het is dus wachten op het stormachtige 2e deel van deze vier symfonische impressies, voordat de aartsengel Michael met veel herrie zijn opwachting maakt. Alweer een staaltje van wonderlijke kleurenpracht en kunstige orkeststratie van (wat ons betreft) de grootste componist die Italië voortbracht in de eerste helft van de 20e eeuw. 

Precies 10 jaar later, in 1936, het jaar dat Respighi overleed, ging in Barcelona het Vioolconcerto 'dem Andenken eines Engels' van perfecte tijdgenoot Alban Berg (1885 -1935) in premiere. Berg schreef dit concerto ter nagedachtenis van Manon Gropius, dochter van Alma Mahler en Walter Gropius. Ze stierf aan polio op haar 18e. Het Vioolconcerto, deels dodecafonisch, deels tonaal, bestaat uit 2 grote delen. Het is het laatste voltooide werk van Berg. We vonden in het archief een prachtig concertfragment uit 2005 opgenomen in de Gentse Bijloke, met violist Otto Derolez en het Vlaams Radio Orkest. 

In datzelfde jaar had voor de laatste keer de Internationale Emmanuel Durlet Wedstrijd voor piano plaats. Met de 9e Vioolsonate van Emmanuel Durlet (1893-1977), Antwerpenaar in hart en nieren, pedagoog, pianovirtuoos en componist sluiten we de poorten weer, uitkijkend naar de eerste editie van de Internationale Emmanule Durlet Wedstrijd voor viool. Die vindt in het najaar plaats

Greet Van 't veld

 

 

 

 

Villa d’Este

Villa d’Este is een plaats van ontdekkingen. Je maakt kennis met minder bekende muziek tot volslagen onbekende muziek uit vorige eeuwen. Hedendaagse muziek, vrouwelijke componisten, en een onbekend pianoconcerto komen telkens aan bod. Een rode draad zorgt voor de samenhang van deze vier uur radio. Blijf verwonderd!

Presentatie: Werner Trio

Samenstelling: Greet Van ’t veld 

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via villa@klara.be

Elke zaterdag van 14.00 uur tot 18.00 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.