Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Villa d'Este 29 januari: Uithuizige componisten

Villa d'Este 29 januari: Uithuizige componistenKlassieke muziek

Componisten reisden van hut naar her. Om bij te leren zoals Charpentier, of om zichzelf te promoten zoals Mozart. Of om zichzelf én anderen te promoten, zoals Franz Liszt en Clara Schumann. Sommigen vertrokken definitief, uit eigen beweging zoals de Vlaamse polyfonisten of zoals Händel, of uit noodzaak zoals Chopin. En velen moesten wegens Jodenhaat in aller ijl hun biezen pakken om hun hagje te redden.
©Robin Clewley

Isata Kanneh Mason speelt het Pianoconcerto van de 15-jarige Clara Schumann

Italië

Over het leven van de Italiaanse componist Domenico Scarlatti (1685-1757) is er weinig concreet geweten. Maar drie dingen zijn zeker: hij is de zoon van Alessandro Scarlatti, hij schreef haast uitsluitend werk voor klavecimbel én hij heeft op vele plaatsen in Europa gewerkt en gewoond. Dat laatste had te maken met zijn invloedrijke vader die hem graag overal voorstelde (Napels, Firenze, Rome, Venetië) en aan de kansen die hem dankzij dat netwerk in de schoot werden geworpen in Lissabon, Sevilla en Madrid.

De levens van de 23-jarige klavierleeuw Scarlatti en de precies even jonge Duitse klaviervirtuoos en componist Georg Friedrich Händel kruisten elkaar in Venetië in een duel 'improviseren op het klavecimbel en het orgel' ten huize van een van de belangrijkste mecenassen van zijn tijd, Kardinaal Pietro Ottoboni. Mogelijk ontmoetten de twee elkaar later nog in Londen waar Händel naderhand hofcomponist werd. Händel heeft ook wat afgereisd. Hij werd gesignaleerd in Halle, Hannover en Hamburg, in Firenze, Rome en Napels, en natuurlijk in Londen waar hij zou blijven van 1710 tot aan zijn dood in 1759. Van zijn reizen naar Italië hield hij heel veel inspiratie en ideeën over.Luister maar naar Piangero la sorte mia uit Giulio Cesare in Egitto , een van zijn ontroerendste da capo-aria's. Sopraan Sabine Devieilhe zingt dit pareltje op haar nieuwe cd die helemaal aan Bach en Händel gewijd is. Een Keuze van Klara.

Ook de Franse barokcomponist Marc-Antoine Charpentier (1643-1704) trok als jongeman naar Rome om er zich drie jaar lang te laven aan de muzikale vernieuwingen. De neerslag van zijn bewondering voor de Italiaanse dubbelkorigheid, de concerterende stijl, de intense expressie met zijn dissonante wrijvingen, hoor je maar al te goed doorklinken in zijn vierkorige mis. Je zou zweren dat je muziek van Cavalieri hoort. De Messe à quatre coeurs is een indrukwekkende, majestueuze compositie van een klein halfuur waar je best even kan gaan voor zitten, of opnieuw zou moeten beluisteren op een rustig moment. Ze is terug te vinden op de recente cd Carnets de voyage d'Italie van Ensemble Correspondances o.l.v. Sébastien Daucé. Een cd die echt het aankopen waard is.

Franz Liszt

Hij ontbreekt nooit in het rijtje, en vandaag al deze zeker niet. Franz Liszt (1811-1886) was een reiziger in hart en nieren, en zijn brieven vormen een schat aan informatie. Daarin schrijft hij op zeker moment aan zijn uitgever Breitkopf & Härtel: "Dat de pianoforte de afgelopen jaren een groter bereik kreeg, zowel qua speeltechniek als qua mechanische verbeteringen, maakt meer mogelijk. Dankzij meer harmonische kracht, slaagt het instrument er steeds beter in om alle orkestklanken weer te geven. Met een bereik van zeven octaven is hij in staat, op enkele uitzonderingen na, alle kenmerken, alle combinaties, alle vormen van de diepste en meest diepgaande muziekwerken te reproduceren." Liszt had het hier over de transcriptie van de 9 Symfonieën van van Beethoven. In 1837 werden zijn transcripties van de 5e, 6e en 7e symfonie al gepubliceerd. Later volgden de andere. Op deze manier was Liszt ook in staat de muziek van zijn grote idool in de Europese salons te laten horen. Met groot succes!

Joods bloed

Componisten met Joods bloed in de aderen konden in de jaren '30 maar beter Europa verlaten, en dat deden ze bij bosjes. Erich Wolfgang Korngold (1897-1957) toerde eerst nog volop door Europa, maar nadat hij in 1934 aanmeerde in de States, meerbepaald Hollywood, was terugkeren geen optie meer. Zijn opera Die tote Stadt, zijn kamermuziek en orkestwerken die altijd zo opgehemeld waren mochten onder het nazi-bewind niet meer uitgevoerd worden. Zijn Pianokwintet op.15 uit 1922 ging mee op de zwarte lijst. Wat zo interessant is aan het Pianokwintet is, dat je hier al hoort wat later als 'Hollywoodiaans' zou bestempeld worden. Van bij de openingsmaten denk je meteen aan de brullende leeuw van Metro Goldwyn Mayer Productions. Kornold was dan ook dé man die de typische filmmuziek in Hollywood op gang trok. Toen de Amerikaan André Previn ooit door een journalist kritisch werd geattendeerd op het feit dat alles dat Korngold ooit geschreven had 'Hollywoodiaans' klonk, repliceerde de beroemde dirigent naar waarheid: "Hollywood music all sounds like Korngold". M.a.w. Korngold is de vader van de Hollywoodiaanse muziek. Luister maar naar zijn Pianowkintet uit 1922, dat op zijn beurt Puccini en Richard Strauss in herinnering brengt. Ook Franz Waxman (1906-1967) had Joods bloed in de aderen, vluchtte ook naar de States en is ook vooral als filmcomponist de geschiedenis ingegaan, net zoals Miklos Rozsa (1907-1995). Hun beider grote voorbeeld was Korngold! 

Clara Schumann

Als concertpianiste was Clara Schumann (1819-1896) overdonderend populair. Ze speelde op de Europese concertpodia de muziek van Bach en Beethoven, en van tijdgenoten zoals Chopin en haar echtgenoot Robert Schumann die door een spierverlamming in zijn hand niet meer kon spelen.Ze was heel haar leven een schitterende pianiste - haar laatste concert gaf ze toen ze 71 was! - die in Europa de successen opstapelde. Ze was hoe dan ook beroemder dan haar 10 jaar oudere echtgenoot Robert Schumann. Als pianiste! Niet als componiste! Daar was de tijd niet klaar voor. Van Hans von Bülow, een van de grootste dirigenten toen, is volgende stuitende uitspraak gedocumenteerd: "Reproductief genie kan men toeschrijven aan het schone geslacht, maar creatief genie niet met zekerheid. Een componiste zal nooit bestaan (...). Ik geloof niet in de vrouwelijke vorm van het woord 'schepper'. Ik heb overigens een bloedhekel aan alles wat maar enigszins naar vrouwenemancipatie ruikt." Slik. Haar meest bejubelde compositie is waarschijnlijk haar Pianoconcerto in a op.7 dat we vandaag laten horen. Ze voltooide het toen ze 15 jaar was.

De Vlaamse polyfonie

Drie eeuwen vroeger leefde Orlandus Lassus (1532-1594), geboren in Bergen en gestorven in München. Eerst als koorknaap, later als componist, reisde hij heel wat af. We treffen hem aan in Frankrijk, Engeland en Duitsland en natuurlijk Italië. Zoals alle Vlaamse polyfonisten stak ook hij de Alpen over om de Franco-Vlaamse contrapunstische stijl te verrijken, te verwarmen, en verder uit te diepen in Italië. Tegelijk laafden de Italianen zich aan zijn mature contrapuntische stijl. Een versmelting van het mooiste met het mooiste dat er toen in Europa gebeurde op muzikaal vlak. De Boetepsalmen vormen een meesterwerk. Publicatie: 1584. Lassus schreef ze in opdracht van Albrecht, een van de Hertogen van Beieren bij wie hij in dienst bleef tot aan zijn dood. Wij laten Psalm 50 horen: Miserere mei Deus. Muziek met een bijna onwezenlijk mooie expressieve kracht. 

Greet Van 't veld

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Villa d’Este

Villa d’Este is een plaats van ontdekkingen. Je maakt kennis met minder bekende muziek tot volslagen onbekende muziek uit vorige eeuwen. Hedendaagse muziek, vrouwelijke componisten, en een onbekend pianoconcerto komen telkens aan bod. Een rode draad zorgt voor de samenhang van deze vier uur radio. Blijf verwonderd!

Presentatie: Julie Van Bogaert

Samenstelling: Greet Van ’t veld 

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via villa@klara.be

Elke zaterdag van 14.00 uur tot 18.00 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.