Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Villa d'Este 4 december: En blanc et noir

Villa d'Este 4 december: En blanc et noirKlassieke muziek

Affecten en effecten in de Italiaanse barok, Empfindungen in de Sturm und Drang, verscheurende gevoelens in de Romantiek en ontwrichtende contrasten in de muziek van de voorbije eeuw. Clair-Obscur, contrast en reliëf, muzikale gedachtensprongen, ingegeven door emoties. Het maakt kunst waarachtig en dynamisch. Vandaag muziek van Castrucci, Strozzi, Händel, Brahms, Liszt, Debussy, Dupont, Dewinter, Gubaidulina, Pärt en Lindberg. Een Villa d'Este in zwart/wit.
©Bodil Maroni Jensen

Sofia Gubaidulina in 2016, componiste van Garten von Freuden und Traurigkeiten.

 

Effect en affect

We starten weer in Italië. Een cd die in 2020 uitkwam op het label Passacaille, L'Arte della Scordatura, trok onze aandacht. Met scordatura (het omstemmen van de snaren), sorteer je meer effect. Luister naar de schitterende barokvioliste Mayumi Hirasaki hoe ze de virtuoze Sonate in a op.1 nr.12 van Pietro Castrucci (1679-1752) omsmeedt tot goud. Deze Italiaan werd geboren in Rome en opgeleid tot vioolvirtuoos en componist door Arcangelo Corelli, maar bleef vooral bekend als directeur van het operaorkest van George Frideric Handel in Londen. Zijn vierdelige vioolsonates volgen het patroon langzaam, snel, langzaam, snel. Muziek vol licht en schaduw, vrolijkheid en verstilling.

Met de heldere toets van de Ijslandse pianist Vikingur Olafsson koelen we even af. Hij speelt uit zijn nieuwste plaat een stukje Cimarosa en de lichtvoetige Sonate facile'van Wolfgang Amadeus Mozart.

Romantische onstuimigheid en Weltschmerz

Franz Liszt brengt rust.... in het lied Über allen Gipfeln ist ruh... Maar meteen daarna het onstuimige Pianoconcerto nr.3 in f op.49 van de Luikenaar Auguste Dupont (1827-1890). Pianist, componist, geschoold in Luik en Verviers. Als concertpianist trad hij op in onze buurlanden, later gaf hij les aan het Brusselse Conservatorium. In de reeks The Romantic Piano Concerto van het platenlabel Hyperion nam Howard Shelley een paar jaar geleden dit concerto op, samen met dat van Peter Benoit. Het is een uitstekende uitvoering van een prachtig concerto, met het rapsodische karakter van een Rachmaninov en de lyrische kwaliteiten van een Chopin. Vreemd dat er geen opname van bestaat met een Belgisch pianist. We vonden wel een Intermezzo van Dupont, met 2 Belgen: hoornist Jeroen Billiet en pianist Jan Huylebroeck, een sfeervol werkje dat we niet konden laten liggen.

Met het kleurrijke, flitsende fluitconcerto The World of Montuagretta (2002) van de Zweedse trombonist, componist en dirigent Christian Lindberg (1958) sluiten we deel 1 van Villa d'Este af. Wie dacht dat de fluit enkel bekoorlijk kan klinken oordeelt hierna wel anders. Je moet echt luisteren, want weinige componisten laten het edelmetaal zo schitteren als Lindberg. Met dank aan de virtuoze Zweedse fluitiste Sharon Bezaly. 

Variaties op een thema

De muziekredactie stak de koppen weer bij elkaar en kwam tot de vastelling dat pianist Jonathan Fournel, winnaar van de recentste Koningin Elisabeth Wedstrijd, een plaatje van een plaat afleverde en een Keuze van Klara moest zijn. De Variaties en Fuga op een thema van Händel op.24 van Johannes Bahms (1833-1897) uit 1861 zijn ronduit indrukwekkend! De componist, in de fleur van zijn leven, pende een meesterwerk neer in dezelfde lijn als Bachs Goldberg Variaties en Beethovens Diabelli Variaties. Brahms had zich toen al jaren verdiept in de contrapuntische technieken en dansvormen van de (Franse, Duitse en Italiaanse) barok. De 25 variaties excelleren in originaliteit en verbeeldingskracht, verfijning en energie, licht en donker. De slotfuga doet je effenaf duizelen. De 28-jarige Brahms droeg dit meesterwerk op aan zijn geliefde vriendin Clara Schumann, voor haar 42e verjaardag.

Licht en donker in de Sovjetunie

Na het stevige werk van Brahms is het stil verpozen in de Garten von Freuden und Traurigkeiten (1980) voor fluit, viool en harp van de Russische Sofia Gubaidulina (1931). Ze schreef dit intimistische trio op aanvraag van Irina Koktina, destijds soloharpiste van de Philharmonie van Moskou. Ze was op zoek naar repertoire dat op een concertprogramma moest kunnen aansluiten bij het Trio voor harp, fluit en altviool van Claude Debussy. Garten von Freuden und Traurigkeiten is een parel!. Op fluistertoon borrelen de klanken als zuurstobelletjes omhoog. Voor Gubaidulina is alle kunst religieus omdat kunst en religie volgens haar hetzelfde doel hebben: de verbinding tot stand brengen tussen het ik en "iets volkomens". Zo zegt ze het. Ze zegt ook (in haar tweede taal):"Die Musik hat sich auf natürliche Weise mit der Religion verbunden, der Klang wurde für mich zu etwas Sakralem.  De druk van het Sovjetregime dat sinds 1932 de vrije expressie in de kunst aan banden legde, deed haar bijna letterlijk de das om. Enkele jaren voor ze dit trio schreef kreeg ze thuis bezoek van een KGB-agent die haar poogde te wurgen. Na de val van het Sovjetregime, toen ze al de 60 voorbij was, emigreerde ze naar Duitsland. Daar leeft ze nu al 30 jaar gelukkig en wel, met nog altijd de stilte en de natuur als bron van inspiratie.

De Estse componist Arvo Pärt (1935), perfecte tijdgenoot van Gubaidulina, werd net zoals zij bekritiseerd en gecontroleerd. Aanvankelijk was Pärts muziek sterk serialistisch. Het waaide in de jaren '50 - '60 over vanuit Europa, en dat stond lijnrecht tegenover de bijna 'folkloristische' eisen van het regime. Pärt schakelde in de jaren '70 over op een meer toegankelijk idioom, de stille taal die we nu zo goed kennen en appreciëren, de taal ook die Manfred Eichner in 1984 verleidde om Pärt voorgoed in te lijven bij ECM, het platenlabel voor alle vormen van minimalisme, ook de typische "Tintinnabuli-stijl" van Pärt (grote en kleine tertsen gecombineerd met dalende en stijgende toonladders). Deze stijl hanteert Pärt ook in zijn Stabat Mater (1985), voor 3 zangstemmen en 3 strijkers (sopraan/alt/tenor, viool/altviool/cello). Pärt zegt mbt dit sacrale werk: "I could compare my music to white light which contains all colours. Only a prism can divide the colours and make them appear; this prism could be the spirit of the listener." Pärt is sinds 2019 de meest gespeelde 20e eeuwse nog levende componist.

En Blanc et Noir

Tenslotte gaan we terug in de tijd met werk van Claude Debussy (1862 - 1918). We spreken over de oorlogsjaren. In wanhoop vraagt Debussy zich af: "Depuis longtemps je me perds ! Le magicien que vous aimiez en moi, où est-il ?" Debussy had sinds het uitbreken van de oorlog geen gebenedijde noot meer op papier gekregen. Angst en wanhoop beletten hem dat. En blanc et noir voor 2 piano's is het eerste werk dat hij na zijn writersbloc componeert. 'Le magicien' was terug van weggeweest, maar getekend. Hij liep rond met zwarte gedachten, vervloekte de kanker waartegen hij vocht en rouwde om de dood van zijn geliefde moeder. De componist draagt het eerste deel (Avec Emportement) op aan Koussevitzky. Op de partituur de woorden: "Qui reste à sa place - Et ne danse pas - De quelque disgrâce - Fait l'aveu tout bas", uit Roméo et Juliette van Gounod. Het tweede deel (Lent. Sombre) draagt hij op aan luitenant Jacques Charlot, gevallen op het slagveld. Hier citeert hij woorden van François Villon: Prince, porté soit des serfs Eolus - En la forest où domine Glaucus - Ou privé soit de paix et d'espérance - Car digne n'est de posséder vertus - Qui mal vouldroit au Royaulme de France. Het derde deel (Scherzando) draagt hij op aan Igor Stravibnsky: À mon ami Igor Stravinsky.

Greet Van 't veld