Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Zelfontkleding met gevolgen

Zelfontkleding met gevolgenKunst & Cultuur

Er ligt een nieuwe vertaling van de Amerikaanse schrijfster Carson McCullers in de boekhandel. Nu wil het toeval dat Carson McCullers de favoriete schrijfster is van Christophe Vekeman. Dit boek stond dan ook hoog op zijn verlanglijstje.

Seks en liefdesnood vormen de motor van dit boek

Twee jaar en enkele maanden geleden alweer had ik het in Pompidou over de allereerste Nederlandse vertaling ooit van de laatste roman die Carson McCullers publiceerde alvorens in 1967 op amper vijftigjarige leeftijd – en toch als stokoude, door allerhande ziektes uitgeteerde vrouw – publiceerde: Klok zonder wijzers.

Eén van de grappigste scènes in dit weliswaar vooral ook erg tragische boek is die waarin de jongemannen Sherman en Jester als bezetenen niet-bestaande woorden als ‘pathologinisch’ en ‘stychisch’ zitten te verzinnen in een poging aan te tonen hoe beschamend beperkt het vocabularium van de andere wel degelijk is. Met name de zwarte Sherman, immers, maakt de wereld en zichzelf graag wijs dat hij een heus taalkundig genie is.

Het was daaraan dat ik moest denken bij herlezing van de tweede, in 1941 verschenen roman van McCullers, Reflections in a Golden Eye, en meer bepaald dan van de gloednieuwe vertaling ervan, Gespiegeld in een gouden oog, waarin aangaande de walgelijk nuffige Filipijnse huisbediende van Alison Langdon, de genaamde Anacleto, staat geschreven: ‘Het was algemeen bekend dat hij vond dat de Heer enorm had geblunderd bij het scheppen van de mens, behalve in geval van hemzelf en madame Alison.’

Hoe de jongeman zijn betreffende superioriteitsgevoelens bij voorkeur tot expressie pleegt te brengen? Niet door onbestaande Engelse woorden te gaan verzinnen, maar door hardnekkig te doen alsof hij vlot Frans spreekt. Dat hij ten gevolge daarvan, die ene keer dat hij wordt meegenomen naar een restaurant, waar Frans allesbehalve de voertaal is, slechts kool, snijbonen en wortelen op zijn bord weet te krijgen, moet de wufte snob er dan maar bijnemen…

Zelfs de dieren in deze roman zijn genderfluïde.

Tussen de verschijning van beide genoemde romans zit twintig jaar verschil, dus de boodschap van Carson McCullers mag duidelijk zijn: er staat geen tijd op aanstellerij.

En er zijn uit Gespiegeld in een gouden oog, deze kroniek van een aangekondigde moord die zich afspeelt in ‘een legerplaats in vredestijd’ en waarin behalve majoorsvrouw Alison Langdon en haar zeer beminde Filipijnse knecht ook kapitein en mevrouw Penderton, alsmede gewoon soldaat Williams de hoofdrollen spelen, nóg een aantal zaken af te leiden omtrent het mensbeeld van de biseksuele schrijfster.

De belangrijkste zijn ten eerste dat seks en liefdesnood ondubbelzinnig de motor vormen van elk doen en laten, en ten tweede dat seks en liefdesnood voor de rest nóóit ondubbelzinnig zijn.

Carson McCullers voor de lens van de legendarische fotograaf Carl Van Vechten

Zo neemt de uitgesproken aantrekkingskracht tussen Anacleto en zijn madame, die beiden plannen maken om er samen onderuit te muizen, niet weg dat Anacleto een duidelijk erg verwijfd, weinig heteroseksueel aandoend type is, terwijl de kapitein ‘een subtiel evenwicht’ had ‘weten te vinden tussen het mannelijke en het vrouwelijke’ en gebukt gaat onder ‘de treurige neiging om verliefd te worden’ op de minnaars van zijn vrouw.

Zelfs de dieren in de roman zijn genderfluïde: ‘Ze had Petronius, haar kater, bij zich, maar voor het eind van de zomer had ze zijn naam een vrouwelijke uitgang moeten geven, omdat hij plotsklaps jongen had gekregen.’

Toch blijken er als wel vaker in het werk van Carson McCullers verschillen te bestaan tussen de beide geslachten, in die zin dat het vrouwelijke van beide zonder twijfel het sterkste is. Wanneer Leonora Penderton als reactie op de weerzin die haar echtgenoot uitdrukt bij het aanschouwen van haar blote voeten zich in een rake poging hem tot op het bot te treiteren helemáál voor hem ontkleedt, kan McCullers in schril contrast met de kapitein haar opgewonden bewondering voor wat er te zien valt niet verbergen: ‘In een ommezien stond ze naakt voor de haard. Haar lichaam was prachtig in de goudgeel-oranje gloed van het vuur. Ze had rechte schouders, die haar sleutelbeenderen in een scherpe, zuivere lijn deden uitkomen.’

Maar de kracht van Leonora schuilt niet alleen in de pracht van haar lichaam, maar ook in de fysieke sterkte ervan. Nadat de kapitein gedreigd heeft haar te vermoorden, hij méént het, haalt ze onverschillig haar schouders op en spreekt de onvergetelijke woorden uit: ‘Ach jochie, ben jij wel ’s bij je lurven gegrepen en in het openbaar in elkaar geslagen door een naakte vrouw?

Zoals wel vaker in het werk van Carson McCullers, is het vrouwelijke geslacht zonder twijfel het sterkste.

De zelfontkleding van Leonora Penderton wordt toevallig door het raam gadegeslagen door soldaat Williams, die dankzij de lessen van zijn vader is doordrongen van de angst dat alle vrouwen een besmettelijke, dodelijke ziekte onder de leden hebben en nooit eerder een naakte vrouw aanschouwd heeft, en is op die manier de vlam die in de loop van het boek tot een laaiend, niet te controleren vuur zal losbranden. Een vuur dat weinig hartverwarmend is, maar dat een goudgeel-oranje gloed heeft te bieden waarin het een paar uur lang prachtig toeven is.

Christophe Vekeman

'Gespiegeld in een gouden oog' van Carson McCullers is verschenen bij Athenaeum
Uit het Engels vertaald door Molly van Gelder

Pompidou

Klara’s dagelijkse ontmoeting met de wereld van de kunst. Chantal Pattyn en Nicky Aerts brengen uiteenlopende gasten rond de tafel onder het motto ‘Alles voor de kunst!’

Presentatie: Chantal Pattyn / Nicky Aerts

Samenstelling: Chantal Pattyn

Contact: via de reageerknop in de Klara-app of via pompidou@klara.be

Van maandag tot en met donderdag, telkens van 17 tot 18 uur op Klara, klara.be en de Klara-app.
Nadien is de uitzending nog 2 weken lang te herbeluisteren via de site en de app.

En Pompidou kan ook gedownload worden als podcast. Zo kan u een uitzending steeds bewaren voor later.

Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Facebook
Klik hier en bekijk wat Pompidou te bieden heeft op Instagram