Ga naar de inhoudLuister live op radioplus
Zelfportret van iemand anders

Zelfportret van iemand andersKunst & Cultuur

In Aanvulling op het leven van Barbara Loden tekende Nathalie Léger de verhalen op van Amerikaans actrice en regisseur Barbara Loden. In 2012 kreeg ze er de Prix du Livre Inter voor. Christophe Vekeman las de verse vertaling, en zag dat het goed was. Al zou hij er niemand het strand mee op sturen.
Aanvulling op het leven van Barbara Loden verscheen bij Koppernik© Koppernik

Aanvulling op het leven van Barbara Loden verscheen bij Koppernik

Aanvulling op het leven van Barbara Loden, aldus luidt in het Nederlands de titel van het zopas vertaalde, in 2012 verschenen jongste boek van de Franse Nathalie Léger, die eerder onder meer een essay-in-boekvorm over Samuel Beckett schreef, een naam die wellicht een pak bekender in de oren klinkt dan die van Barbara Loden.

Barbara Loden

Daarom: Barbara Loden kwam ter wereld in 1932, zou in 1967 de tweede echtgenote worden van Elia Kazan, regisseur van onder veel meer A Streetcar Named Desire, On the Waterfront en East of Eden, acteerde zelf in films en toneelstukken als bijvoorbeeld Arthur Millers After the Fall, waar ze het op Millers ex-vrouw Marilyn Monroe gebaseerde personage Maggie voor haar rekening nam, en zou alvorens op haar achtenveertigste te overlijden aan kanker haar belangrijkste wapenfeit realiseren door de hoofdrol te spelen in het door haarzelf geschreven en geregisseerde Wanda, een film uit 1970 die inmiddels de status van cultklassieker heeft verworven en vandaag de dag integraal op Youtube valt te bekijken.

Wanda

Wie dat laatste inderdaad doet, zal merken dat het een typische arthouse-film uit die tijd betreft, zonder veel dialoog, zonder veel personages ook, en uiteraard van begin- tot eindgeneriek volkomen muziekloos, dus wie zich de moeite liever bespaart, kan ook terecht bij Nathalie Léger, die in haar boek de prent uitvoerig, haast scène na scène, navertelt en becommentarieert.

Légers fascinatie voor de film ontstond toen zij de opdracht kreeg voor een filmlexicon een lemma te schrijven over Wanda. ‘Maak er niet te veel werk van, had de redacteur aan de telefoon tegen me gezegd,’ zo herinnert zich de schrijfster, die vervolgens maandenlang druk doende was met het reconstrueren van het leven van Barbara Loden, bibliotheken afschuimde, mensen sprak, naar Amerika reisde, en uiteindelijk de vergeefsheid van al haar ondernemingen gepareerd zag door de goede raad van documentairemaker Frederik Wiseman: ‘Bedenk het, het enige wat je moet doen is het bedenken.’

Onmogelijk zelfportret

Het resultaat is Aanvulling op het leven van Barbara Loden, een boek dat min of meer dezelfde beweging maakt als de film Wanda, waarin Barbara Loden immers een soort van onmogelijk zelfportret vervaardigde aan de hand van een vrouw – Wanda dus, die in werkelijkheid Alma Malone heette – die zij leerde kennen uit een krantenbericht: ‘Een vrouw was veroordeeld voor een bankoverval, haar medeplichtige was dood, ze had in haar eentje voor het gerecht moeten verschijnen. Toen ze tot twintig jaar gevangenisstraf werd veroordeeld, bedankte ze de rechter.’

Het was via deze vrouw dat Barbara Loden, die naar ze zelf ooit te kennen gaf ‘geen groots verhaal te vertellen had’, zichzelf uitbeeldde, zoals ook Nathalie Léger dus zichzelf portretteert door Barbara Loden te gaan bedenken en haar een levensverhaal te schenken, of in elk geval een ‘extra’ levensverhaal – een verhaal dat vertelt over de dunne grens die er bestaat tussen heldendom en slachtofferschap, over de onoverkomelijke moeilijkheden die de vrijheid met zich meebrengt (Alma Malone bedánkte de rechter), over het feit dat afhankelijkheid soms te prefereren valt boven onafhankelijkheid, et cetera.

Boze feministen

Léger wijst erop dat de feministen toen de film uitkwam moord en brand schreeuwden: ‘Een passieve vrouw, onderworpen aan het verlangen van een ander, die ook nog eens van haar slavenrol lijkt te genieten!’ De schrijfster zelf, echter, ondervindt maar weinig moeite om zich met Loden/Wanda/Alma te vereenzelvigen:

‘Ooit nam de man van wie ik hield me mijn kennelijke willoosheid tegenover andere mannen kwalijk. (…) Hij kon niet begrijpen dat het moeilijk was om nee te zeggen, om het hoofd te bieden aan iemands wens en te weigeren – moeilijk en wellicht zinloos. Waarom begreep hij de soms bittere noodzaak niet je te schikken naar de eis van de ander om daardoor beter te kunnen ontsnappen?’

A-modieus intellectualisme 

Het moge inmiddels klaar en duidelijk geworden zijn: Aanvulling op het leven van Barbara Loden is geen evident boekje – het is zelfs niet evident om te zeggen of wij hier nu met een essay, een korte roman, een autobiografisch geschrift of God weet wat te maken hebben –, maar Nathalie Légers toon van heel serieuze toewijding en het compromisloze en opvallend a-modieus aandoende intellectualisme dat zij honderd pagina’s lang tentoonspreidt, haar eruditie en haar elitaire maar ook zeer avontuurlijke schrijfstijl, gekoppeld aan recht-voor-de-raapse bekentenissen als ‘Ik houd niet van jongemannen (…) ik zou niet willen sterven in het gezelschap van een jongeman’, maken lectuur zeker de moeite waard. Al zou ik er, anderzijds, niemand het strand mee willen opsturen…

Want ja, dit is mijn laatste boekbespreking vóór de zomer, wat ik persoonlijk evenwel niet als een reden zie om de – althans volgens Nathalie Léger – laatste woorden van Barbara Loden (‘Shit, shit, shit’) te citeren. In september, namelijk, lezen en schrijven en praten we verder!

Aanvulling op het leven van Barbara Loden van Nathalie Léger is verschenen bij Uitgeverij Koppernik